Tilefni uppsagna

Hér er fjallað um tilefni uppsagna trúnaðarmanna og þær reglur sem mótaðar hafa verið vegna hinna ýmsu mála sem komið hafa fyrir Félagsdóm. Þau mál sem Félagsdómur hefur fjallað um snúa öll að því hvort uppsögn hafi verið heimil, en ekki um brottvikningu.

Verkefnaskortur

Nokkuð algengt er að trúnaðarmenn séu í hópi þeirra sem sagt er upp vegna verkefnaskorts. Trúnaðarmanni á ekki að segja upp störfum við fækkun starfsmanna, nema vinnuveitandinn sýni fram á ríkar ástæður til þeirrar ráðabreytni. Sé öllum starfsmönnum sagt upp tímabundið, á trúnaðarmaður að ganga fyrir um endurráðningu, þegar starfsemi hefst að nýju.

Í Félagsdómi 3/2016 var fjallað um uppsögn öryggistrúnaðarmanns. Ekki var ágreiningur um að hann nyti verndar. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að atvinnurekandi hefði sýnt fram á að málefnaleg rök ( samdráttur, ráðning til sérstakra starfa, starfsaldur ) hefðu legið til þess að segja starfsmanninum upp. Minnihluti Félagsdóms taldi að fullnægjandi sönnur hefðu ekki verið færðar fram auk þess sem miða ætti að miða við fyrirtækið allt en ekki einungis eina deild þess. 

Í Félagsdómi 1/2003 voru málsatvik þau að trúnaðarmanni var ásamt öðrum starfsmönnum í sömu deild sagt upp störfum  vegna skipulagsbreytinga. Komu þessar uppsagnir til framkvæmda árið 2002. Tekið var fram að starfsmönnum myndi verða gefinn kostur á endurráðningu, að teknu tilliti til breyttra starfslýsinga og vinnufyrirkomulags og fækkunar stöðugilda. Umræddum trúnaðarmanni var hins vegar tilkynnt bréflega að ekki kæmi til endurráðningar og að ráðningarsambandinu myndi ljúka að loknum uppsagnarfresti. Staða hans var auglýst til umsóknar og sótti hann um stöðuna samkvæmt auglýsingunni ásamt tveimur öðrum umsækjendum. Af hálfu atvinnurekanda var því haldið fram að uppsögn trúnaðarmannsins og ákvörðun um að endurráða hann ekki hafi m.a. verið byggð á tilgreindum ávirðingum í starfi, auk greindra skipulagsbreytinga. Í málinu kom fram að trúnaðarmanni hafi áður verið sagt upp störfum í október 2000 vegna ávirðinga í starfi. Þeirri uppsögn hafi strax verið mótmælt af hálfu stéttarfélagsins, m.a. á þeim grundvelli að ekki hefði verið staðið rétt að henni með tilliti til andmælaréttar samkvæmt stjórnsýslulögum. Var og áréttað að umræddur starfsmaður væri trúnaðarmaður félagsins. Kom uppsögn þessi ekki til framkvæmda. Í niðurstöðu Félagsdóms segir að ef ástæða uppsagnar trúnaðarmanns árið 2002 og synjun um endurráðningu hafi verið skipulagsbreytingar en að auki hafi verið byggt á tilteknum ávirðingum, hafi atvinnurekandi borið vegna stöðu viðkomandi starfsmanns sem trúnaðarmanns, með réttindum og skyldum samkvæmt I. kafla laga nr. 80/1938, að tjá honum skýlaust að hann teldi starfshætti hans og framkomu með þeim hætti að varðað gæti uppsögn úr starfi, sbr. og lögmæltan andmælarétt samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Það gerði atvinnurekandinn ekki og tiltók raunar ekki í bréfum til hans neinar ávirðingar sem uppsagnarástæðu. Að þessu athuguðu og með hliðsjón af fordæmum Félagsdóms var uppsögnin og synjunin um endurráðningu metin sem brot á meginreglu 2. málsliðar 11. gr. laga nr. 80/1938.

Í Félagsdómi 6/1993 (X:74) voru málsatvik þau að starfsmaður var skipaður trúnaðarmaður örfáum dögum áður en honum var sagt upp störfum vegna samdráttar í fyrirtæki. Meðal annars var deilt um það hvort hann hefði við uppsögn verið búinn að öðlast réttarstöðu trúnaðarmanns og hvert innihald verndar fyrir uppsögn væri. Í dómsniðurstöðu var á því byggt að nýskipaður trúnaðarmaður taki við starfi sínu þegar fyrirrennari hans hættir. Ennfremur var ítrekuð sú regla sem sett var fram í Félagsdómi 5/1993 (X:65) að trúnaðarmanni megi ekki segja upp störfum við fækkun starfsmanna nema vinnuveitandinn sýni fram á ríkar ástæður til þeirrar ráðabreytni.

Í Félagsdómi 5/1993 (X:65) voru málavextir þeir að trúnaðarmaður var meðal nokkurra starfsmanna sem fyrirtæki sagði upp þegar fækka þurfti starfsmönnum vegna verkefnaskorts. Í niðurstöðu dómsins sagði að uppsögnin hafi ekki átt rót sína að rekja til þess að trúnaðarmaðurinn væri látinn gjalda starfa sinna sem trúnaðarmaður, samanber 1. málslið 11. gr. laga nr. 80/1938. Á hinn bóginn njóti trúnaðarmaður þess réttar samanber 2. málslið sömu lagagreinar að hann skuli að öðru jöfnu sitja fyrir um að halda vinnunni þegar atvinnurekandi þarf að fækka við sig starfsmönnum. Í þessu ákvæði felist sú meginregla að trúnaðarmanni á ekki að segja upp störfum við fækkun starfsmanna, nema vinnuveitandinn sýni fram á ríkar ástæður til þeirrar ráðabreytni. Í þeim efnum dugi ekki almennar staðhæfingar eins og stefndi beiti í þessu máli.

Í Félagsdómi 5/1955 (IV:113) voru málavextir þeir að atvinnurekandi sagði upp öllu starfsfólki sínu vegna fyrirsjáanlegs verkefnaskorts, einnig trúnaðarmanninum. Allir starfsmennirnir voru síðan látnir halda áfram störfum að undanskildum fimm verkamönnum, þar á meðal trúnaðarmanni. Trúnaðarmaðurinn fann þó hvorki að þessu við atvinnurekanda né bar sig upp við stéttarfélagið heldur réð sig strax til vinnu annars staðar. Stéttarfélagið höfðaði mál og krafðist þess að atvinnurekandi yrði dæmdur til refsingar fyrir brot á 11. gr. Félagsdómur sagði að maðurinn hefði átt rétt á því að vera endurráðinn samkvæmt reglu 2. málsliðar 11. gr. laga. 80/1938 en þar sem hann hafði hvorki borið fram kröfu um það við atvinnurekanda né heldur stjórn stéttarfélags síns yrði atvinnurekandi ekki dæmdur til refsingar fyrir brot á 11. gr. þótt hann byði manninum ekki vinnu á ný.

Skipulagsbreytingar

Þegar fyrirtæki leggja í skipulagsbreytingar sem falið geta í sér útvistun starfa, færslu starfa milli deilda eða eininga og fleira þess háttar, geta trúnaðarmenn lent í þeim hópi sem sagt er upp. Í þeim tilvikum ber atvinnurekanda eins og áður að leitast við að láta trúnaðarmenn sitja fyrir um vinnu. Honum ber að líta til þess hvort fela megi trúnaðarmanninum önnur störf innan fyrirtækisins þ.e. í öðrum deildum eða sviðum. Þegar það er metið ber m.a. að horfa til þess hvaða möguleika atvinnurekandinn hefur í því efni og þá skiptir m.a. máli hversu víðtækar skipulagsbreytingarnar eru og til hve margra starfsmanna þær taka.  

Á þetta reyndi m.a. í Félagsdómi 6/2011. Málavextir voru þeir þeir að stefndi, Orkuveita Reykjavíkur (OR), lagði niður hluta tiltekins sviðs og sagði upp af þeim ástæðum starfsmanni sem jafnframt gegndi stöðu trúnaðarmanns. Uppsögnin var rökstudd þannig að stærstur hluti eða 80% af starfsskyldum trúnaðarmannsins féllu niður en 20% dreifðust á önnur svið. Í niðurstöðu Félagsdóms kemur fram að uppsagnir í kjölfar skipulagsbreytinga hafi náð til 65 af 593 starfsmönnum stefnda og að það eitt hnígi að því að hann hefði átt að láta trúnaðarmanninn sitja fyrir um vinnuna auk þess sem stefndi hafi ekki sýnt fram á að starfskraftar trúnaðarmannsins hafi þurft að takmarkast við tiltekinn verkahring. Túlka verður dóminn þannig að atvinnurekanda beri að sýna fram á og sanna ómöguleika sinn til að finna starfsmanninum önnur verkefni innan fyrirtækisins.  

Uppsögn vegna aldurs

Heimilt er að segja trúnaðarmanni upp þegar hann nær eftirlaunaaldri, enda komi kjarasamningar, lög eða venja ekki í veg fyrir það. Um þetta fjallaði Félagsdómur árið 1973, sjá Félagsdóm 5/1972 (VII:57). Málsatvik voru þau að trúnaðarmanni var sagt upp hjá fyrirtæki og borið við aldri, en trúnaðarmaðurinn var á 71. aldursári. Kom fram að fyrirtækið hafði tekið upp þá reglu að hámarksaldur starfsmanna skyldi vera 70 ár.

Stéttarfélagið höfðaði mál og krafðist þess að uppsögnin yrði dæmd brot á 11. gr. og því ólögmæt. Í dóminum sagði að eigi væri fram komið að lagareglur, venja né kjarasamningar skjóti loku fyrir lögmæti slíkra ákvarðana um hámarksaldur starfsmanna. Verði trúnaðarmenn stéttarfélaga jafnt sem aðrir að hlíta þessum aldursmörkum.

Brot í starfi, óstundvísi, frammistaða,óheiðarleiki, trúnaðarbrestur

Trúnaðarmaður getur þurft að hlíta uppsögn fyrir misfellur í starfi eða brot á þeim starfsreglum á vinnustað, sem starfsmönnum er almennt skylt að hlíta. Atvinnurekandi verður þá að hafa tilkynnt trúnaðarmanni skýlaust að áframhaldandi háttsemi verði mætt með uppsögn. Sjá hér Félagsdóma 1/1965 (V:193) og 1/1966 (VI:18). Í báðum þessum dómum var trúnaðarmönnum sagt upp störfum, og aðallega borið við óstundvísi. Báðar uppsagnirnar voru dæmdar ólögmætar þar sem áminning hafði ekki verið gefin. Sjá hér einnig Félagsdóma 4/1966 (VI:38), 4/1974 (VII:175) og 5/1989 (IX:314), þar sem uppsagnir voru dæmdar ólögmætar vegna þess að áminning var ekki gefin.

Í Félagsdómi 3/2004 voru málsatvik þau að stéttarfélag sendi atvinnurekanda að morgni 21. janúar 2003 tilkynningu um kjör trúnaðarmanns félagsins úr hópi starfsmanna. Þann sama dag, um hádegisbil, fékk hinn nýkjörni trúnaðarmaður uppsagnarbréf, þar sem honum var sagt upp störfum með viku fyrirvara og heimilað að láta strax af störfum. Af hálfu atvinnurekanda var því haldið fram að uppsögnin hafi verið vegna vanrækslu viðkomandi starfsmanns í starfi og vegna samstarfsörðugleika við þá sem með honum hafi starfað.  Fram kom í málinu að hann fékk uppsagnarbréfið í hendur á hádegi þess dags, er hann stimplaði sig úr vinnu vegna hádegishlés. Uppsögn bindur viðtakanda frá þeim tíma sem hún er komin til hans og hann á þess kost að kynna sér efni hennar. Gegn andmælum starfsmannsins taldi Félagsdómur ekki sannað að honum hafi verið sagt honum upp starfi áður en tilkynnt var um kjör hans sem trúnaðarmanns. Í uppsagnarbréfi voru ástæður uppsagnar ekki tilgreindar. Atvinnurekandinn gat ekki sýnt fram á að ástæður uppsagnar hafi verið aðrar en kjör viðkomandi starfsmanns sem trúnaðarmanns, svo sem vanræksla í starfi eða samstarfserfiðleikar. Niðurstaða Félagsdóms var því sú að með uppsögninni hefði umræddur starfsmaður verið látinn gjalda þess að hann var kjörinn trúnaðarmaður.

Ólögleg verkföll og óleyfileg fundarhöld

Brjóti trúnaðarmaður vísvitandi kjarasamninga eða ákvæði vinnulöggjafarinnar er heimilt að segja honum upp starfi. Félagsdómur hefur lagt áherslu á það atriði að trúnaðarmenn á vinnustöðum séu gott fordæmi og gæti þess að framfylgja af sinni hálfu fyrirmælum þess kjarasamnings og reglum á vinnustað sem þeir eiga að gæta að fylgt sé að hálfu vinnuveitanda. Sjá hér Félagsdóm 4/1966 (VI:38).

Réttur til þess að flytja trúnaðarmann milli deilda

Spyrja má hver réttur atvinnurekanda sé til að flytja trúnaðarmann í annað starf eða deild, ef það hefur í för með sér að réttur hans til að gegna trúnaðarstarfinu fellur niður. Á þetta atriði hefur ekki reynt hér á landi, en telja verður vernd 11. gr. ná til þess háttar breytinga á starfsháttum, því annars væri verndin lítils virði.