Vímuefnapróf

Í réttinum til friðheilags einkalífs felst m.a. vernd gegn ástæðulausum líkamsrannsóknum þ.m.t. vímuefnaprófunum. Nánari útfærslu er svo að finna í lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga nr. 90/2018. Réttarverndin tryggir að úrvinnsla á upplýsingum úr vímuefnaprófunum skuli vera málefnaleg og fagleg. Ljóst er að hér er fjallað um mikilvæg grunnréttindi og þess vegna skal í öllum tilvikum láta persónufrelsi einstaklings njóta vafans ef svo ber undir. Engar sérreglur gilda um vímuefnaprófanir atvinnurekenda á starfsfólki hér á landi og er því stuðst við meginreglur framangreindra réttarheimilda um friðhelgi einkalífs og meðferð og vinnslu persónuupplýsinga. Í áliti Persónuverndar um vinnslu persónuupplýsinga við gerð vímuefnaprófana kemur fram að Persónuvernd telur æskilegt að nýttar verði lagaheimildir til að setja reglur um vímuefnapróf á vinnustöðum og vinnslu persónuupplýsinga, eða þá að slíkt sé gert í kjarasamningi. Haft skal þó í huga að slíkar reglur geta ekki gengið lengra á rétt einstaklinga en framangreindar réttarheimildir segja til um að sé í lagi. 

Í 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar segir m.a. að ekki megi gera líkamsrannsókn á manni nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála er hugtakið „líkamsrannsókn“ nánar skilgreint. Þar er nefnt að taka blóð- og þvagsýnis og annars lífsýnis teljist til líkamsrannsókna. Í lögum hefur það iðulega verið skilgreint hvenær og hverjir megi taka lífsýni úr manni eða láta mann gangast undir líkamsrannsókn af öðru tagi. Má nefna fyrrnefnda 77. gr. laga um meðferð sakamála, 71. gr. laga nr. 15/2016, um fullnustu refsinga, 113. gr. laga nr. 80/2016, um útlendinga, 7. gr. laga nr. 16/2000, um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi og 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ekkert þessara ákvæða heimilar aftur á móti atvinnurekanda að krefjast þess að starfsmaður gangist undir líkamsrannsókn og ekki verður séð að slík heimild sé til staðar í íslenskum lögum. Því verður að álykta að engin lagaheimild standi til þess að senda starfsmann í vímuefnapróf rétt eins og 71. gr. stjórnarskrárinnar gerir ráð fyrir.

Rétt er að geta þess að Alþýðusambandið hefur um langt skeið gert kröfu um að sett verði lög um vímuefnapróf sem byggi á meginsjónarmiðum um persónuvernd, en sem jafnframt miði að því að tryggja sem best öryggi og vinnuvernd starfsmanna. Í því sambandi má geta að í nefndaráliti meirihluta allsherjar- og menntamálanefndar við þinglega meðferð frumvarps þess er varð að núgildandi lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga er tekið undir þessi sjónarmið ASÍ. 

Með vísan í framangreint er mikilvægast fyrir stéttarfélög að gæta sérstaklega að;

1) tilefni prófana séu málefnaleg;

2) þau séu framkvæmd af fagfólki; 

3) meðferð, geymsla og eyðing upplýsinga úr prófunum sé í samræmi við lög um persónuvernd; og

4) brugðist sé við niðurstöðum í samræmi við efni þeirra og starfsmaður njóti vafans.

Leiðbeiningar um svör við áleitnum spurningum um vímuefnaprófanir er að finna í þessum kafla. 

Getur hver sem er þurft að undirgangast vímuefnapróf

Atvinnurekandi sem telur sig hafa réttmætar ástæður til að láta starfsfólk sitt undirgangast vímuefnapróf skal tryggja að fyrir slíkum prófum séu fengin raunveruleg og gild samþykki hvers starfsmanns fyrir sig. Jafnframt skal starfsfólki kynnt framkvæmd slíkra prófana og réttarstaða í ljósi stjórnarskrárbundinnar reglu um friðhelgi einkalífs.

Réttmætar og málefnalegar ástæður atvinnurekanda

Forsendurnar verða að vera málefnalegar og til þess ætlaðar fyrst og fremst að vernda líf og limi einstaklinga og/eða minnka hættuna á stórfelldu eigna- eða umhverfistjóni. Um getur t.d. verið að ræða störf er lúta að þungaflutningum, mannvirkjagerð, öryggisgæslu, heilbrigðisþjónustu, umönnun og þungaiðnaði (ath. ekki tæmandi talning). Almennt þarf að meta hvert starf fyrir sig og því er það ekki í samræmi við góða starfshætti að setja almennar reglur sem miða að tiltekinni starfsemi án þess að greind séu þau störf innan hennar sem eru varasöm í framangreindum skilningi.

Hvernig skal framkvæma slíkar prófanir

Vímuefnapróf er inngrip inn í friðhelgi einkalífs einstaklinga sem telst til mikilvægra og sjálfsagðra mannréttinda. Prófanir skulu því framkvæmdar af fagfólki á sviði heilbrigðisþjónustu og skal eingöngu nota vönduð og viðurkennd próf.

Meðhöndlun upplýsinga og gagna sem verða til við vímuefnaprófun

Upplýsingar um heilsufar fólks teljast sérstaklega viðkvæmar persónuupplýsingar og fara skal með þær sem slíkar. Upplýsingarnar eru fyrst og fremst fyrir þann einstakling sem undirgekkst prófunina og þann fagaðila sem annaðist framkvæmd prófsins og úrvinnslu þess.

Jafnframt ber að leggja ríka áherslu á að varðveisla og síðan eyðing persónuupplýsinga af því tagi sem niðurstöður vímuefnaprófana eru fari eftir ströngustu reglum um meðferð slíkra upplýsinga.

Fyrir hvern eru niðurstöður vímuefnaprófs

Niðurstöður vímuefnaprófs eru eingöngu fyrir þann starfsmann sem undirgekkst prófun. Óheimilt er að birta atvinnurekanda niðurstöðurnar án samþykkis viðkomandi starfsmanns. Í raun má segja að það sé í valdi hans hvort hann greinir nokkrum frá niðurstöðunni, en vissulega er það svo að atvinnurekandi sem hefur rökstuddan grun um vímuefnaneyslu starfsmanns getur túlkað þögn hans um niðurstöðurnar á þá leið að þær hafi ekki verið starfsmanninum hagfelldar.

Hvað ef niðurstaða prófsins leiðir í ljós vímuefnanotkun starfsmanns

Slíkt þarf ekki endilega að leiða til tafarlausrar riftunar eða uppsagnar á ráðningarsamningi starfsmanns. Gæta þarf að meðalhófi í þessu sambandi og t.d. er eðlismunur á því hvort að niðurstöður leiða í ljós 1) að starfsmaður hefi verið undir áhrifum í starfi; 2) eða hvort niðurstöður leiða í ljós að starfsmaður hafi nýlega neytt fíkniefna en ekki verið undir áhrifum á vinnutíma. Meta þarf hvert tilvik fyrir sig og hvort sanngjarnt sé að endurskoða ráðningarsamning með einhverju móti í ljósi niðurstöðu. Í þessu samhengi skal haft hugfast að lögmætt og sanngjarnt er að starfsmaður njóti vafans.

Þá er mikilvægt að fyrirtæki sem óska eftir að starfsmenn fari í vímuefnapróf hafi til þess gildar ástæður og móti jafnframt stefnu um það hvernig fara skuli með ef niðurstöður leiða í ljós að starfsmaður á við vímuefnavanda að stríða. Í þessu sambandi má benda á að mörg fyrirtæki hafa sett sér stefnu um stuðning og aðstoð við starfsmenn sem glíma við áfengisvanda og er slíkt til fyrirmyndar. 

Dómar

Þegar lesnir eru dómar á þessu sviði ber að taka tilit til þess að málavextir kunna að vera sérstakir og stöður starfsmannana sérstakar vegna ábyrgðar eða hættueiginleika starfanna. Þeir hafa því ekki almennt gildi um allar vímuefnaprófanir. 

Í Hrd. 130/2015 voru málsatvik þau, að sjómanni hafði verið gert að gangast undir vímuefnapróf og reyndist þvagsýni hans innihalda fíkniefni. Í kjölfarið vísaði skipstjóri honum úr skiprúmi en í ráðningarsamningi aðila var ákvæði þess efnis að óheimilt væri að vera undir áhrifum vímuefna þegar komið væri til starfa og að slíkt varðaði fyrirvaralausri brottvikningu úr starfi. Héraðsdómur leit til 24. gr. sjómannalaga auk ákvæðis í ráðningarsamningi um að það væri óheimilt að vera undur áhrifum fíkniefna við vinnu og að brot á því varðaði fyrirvaralausum brottrekstri úr starfi. Í ákvæðinu kom einnig fram að atvinnurekandi myndi gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að starfsmenn séu ekki undir áhrifum vímuefna á vinnustað og að starfsmaður samþykkti að gangast undir próf þessu til staðfestingar. Litið var til sjálfsákvörðunarréttar stefnanda auk þess sem atvinnurekanda hafi verið heimilt að setja reglur og ákvæði um vímuefnanotkun í ráðningarsamning vegna öryggissjónarmiða.  Að mati dómsins var ákvæðið ekki í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, um friðhelgi einkalífs. Í dómi Hæstaréttar eru tiltekin tómlætissjónarmið reifuð en starfsmaðurinn gerði engar athugasemdir er honum var afhent skjal til staðfestingar þess að honum hafi verið sagt upp fyrirvaralaust. Heldur ritaði hann undir skjalið. Var talið með vísan til hátternis starfsmannsins og 24. gr. sjómannalaga að hann hafi viðurkennt fyrirvaralausa uppsögn og var atvinnurekandi því sýknaður.

Í Hrd. 695/2014 var stýrimaður á skipi látinn undirgangast vímuefnapróf eftir komu skipsins til landsins. Í þvagsýninu greindist tetrahýdrókannabínólsýra og var stýrimanninum umsvifalaust sagt upp starfi sínu. Í héraðsdómi kom fram að starfsmaður hafi gengist undir reglur um vímuefnalausan vinnustað og að brot á þeim reglum varði brottrekstri án aðvörunar. Var ekki talið að um brot á friðhelgi einkalífs hafi verið að ræða né að yfirburðastaða stefnda hafi haft þýðingu. Þá taldi dómurinn að umrætt próf hefði ekki verið brot á persónuverndarlögum þar sem ótvírætt samþykki til vinnslu persónuupplýsinga lá fyrir. Með undirritun sinni hafi starfsmaður gengist að niðurstöðu prófsins. Þá var litið til tveggja lagaákvæða: Í fyrsta lagi 24. gr. sjómannalaga, en þar segir að víkja megi skipverja úr skiprúmi sé hann undir áhrifum fíkniefna. Í öðru lagi 238. gr. siglingalaga sem bannar einstaklingum að stjórna skipum ef þeir eru vegna neyslu fíkniefna óhæfir til að rekja starfann á fullnægjandi hátt. Þá taldi dómurinn það hafa þýðingu að hann væri yfirmaður á skipinu skv. lögum. Segir síðan að með hliðsjón af eðli starfsins og öryggissjónarmiðum yrði að játa atvinnurekanda heimild til þess að geta með fullnægjandi hætti gengið úr skugga um hvort starfsmenn í stöðu stýrimanns séu m.a. undir áhrifum fýkniefna. Þá gerði ekki athugasemd við framkvæmd sýnatökunnar né fyrstu niðurstöðu hennar. Í Hæstarétti var litið til þess að starfmsaðurinn hafi veitt samþykki til töku sýnisins og að hann hafi verið ófær um að stýra skipi skv. 238. gr. siglingalaga. Hefði stýrimanninum mátt vera fyllilega ljóst hverju það varðaði ef reglur vinnustaðarins um vímuefnalausan vinnustað yrðu brotnar. Var atvinnurekandinn sýknaður af kröfum fyrrverandi starfsmannsins.

Mannréttindadómstóll Evrópu

Í Madsen gegn Danmörku (2002) var áhafnarmaður dansks skips látinn gefa þvagsýni um borð að ósk atvinnurekanda. Prufan leiddi enga áfengis- né vímuefnaneyslu í ljós en í kjölfar prufunnar kærði starfmaðurinn atferlið. Mannréttindadómstóllinn mat svo að ekki hafi verið um brot gegn friðhelgi einkalífs starfsmannsins að ræða. Að mati dómstólsins hafði umrætt próf næga stoð í dönskum rétti. Var þar m.a. litið til innihalds meginreglna dansks réttar um stjórnunarrétt atvinnurekanda og nauðsynjar vegna öryggisástæðna. Þá benti dómurinn á greinargerð með frumvarpi til laga um notkun heilbrigðisupplýsinga á vinnumarkaðnum, en þar kom fram að frumvarpið hefði ekki áhrif á rétt atvinnurekenda til þess að hafa eftirlit með starfsmönnum sínum þ. á m. í formi prufa til þess að greina misnotkun á áfengi eða vímuefnum, að því gefnu að slíkar prufur eru ekki ætlaðar sem heilsufarsskoðanir. Að auki var litið til þess að í dönsku sjómannalögunum er lagt bann við því að skipverjar séu með vímuefni um borð sem og heimild til þess að segja skipverja upp ef hann brýtur af sér með því að vera undir áhrifum endurtekið í vinnu.

Í Wretlund gegn Svíþjóð (2004) neitaði starfsmaður í ræstingum í kjarnorkuveri í Svíþjóð að gangast undir áfengis- og vímuefnaprufu. Ekki var kveðið á um slíkt próf í viðeigandi kjarasamningi og hvorki heldur í lögum né ráðningarsamningi starfsmannsins. Þá taldi verkalýðsfélag starfsmannsins m.a. að slík prufa væri ekki í samræmi við meðalhóf þegar litið var til stöðu hans. Hvað varðaði vímuefnaprófið, taldi Mannréttindadómstóllinn að prufan ekki verið ólögleg. Litið var til þess að stjórnunarréttur atvinnurekanda væri viðurkennd meginregla og að hluti af stjórnunarréttinum gæti verið atvinnurekandi mætti framkvæma tilteknar eftirlitsaðgerðir á starfsmönnum sínum í vissum tilvikum, eins og að senda þá í vímuefnaprufur. Dómstóllinn leit til þess að rekstur kjarnorkuvers frefðist mikils öryggis og að vímuefnaneysla meðal starfsmanna gæti stofnað lífi og limum annarra í hættu með því að raska öryggi á staðnum. Dómurinn benti á að prufan var framkvæmd í einrúmi, niðurstöður prófsins eingöngu aðgengilegar þeim sem tóku þátt í prufunni og að allir stafsmenn kjarnorkuversins voru látnir gangast undir slíkt próf.