Um ASÍ

24. nóvember 2017

Aukin áhersla á skammtímaráðningar

Mikil umræða er um þessar mundir um áhrif tæknibreytinga og alþjóðavæðingar á stöðu launafólks á vinnumarkaði. Þetta á við um áhrif nýrrar tækni á innihald starfa, þar sem gervigreind og sjálfvirknivæðing  mun ná nýjum hæðum. Þetta á ekki síður við um samband einstakra launamanna við fyrirtækin þar sem aukin áhersla er á skammtímaráðningar í formi lausamennsku eða ýmis form verktakaráðninga.

Afar mikilvægt er að verkalýðshreyfingin taki virkan þátt í umræðunni, leggi mat á þróunina og hafi áhrif á hana um leið.

Til að byrja með er mikilvægt að verkalýðshreyfingin og stjórnvöld geri sér grein fyrir þeim undirliggjandi kröftum sem standa að baki þessari þróun þegar hugað er að viðbrögðum. Innleiðing nýrrar tækni í framleiðslu eða þjónustu er ekkert ný af nálinni. Allar götur frá fyrstu iðnbyltingu hefur tækninni fleygt fram með sífellt meiri hraða. Iðulega hefur þetta skilað sér í meiri framleiðni og betri vinnuaðstöðu okkar félagsmanna og lagt grunn að bættum lífskjörum. Það sem skiptir máli að muna, er að drifkraftur þessarar þróunar er endalaus viðleitni fyrirtækja til þess að lækka kostnað og auka hagnað sinn og arðsemi eigenda. Þetta birtist í nýrri tækni, sem vissulega getur leitt til breytinga á innihaldi starfanna eða í breytingum á tengslum launafólks við fyrirtækin með annars konar og lausara ráðningasambandi en það sem við höfum þekkt hingað til. Staðreyndin er hins vegar sú að hvernig svo sem þessu er háttað er þetta hluti af undirliggjandi baráttu um skiptingu þeirra verðmæta sem vinnan skapar. Sú barátta er ekki ný af nálinni og líkt og áður er það hlutverk verkalýðshreyfingarinnar að tryggja réttláta skiptingu þessara verðmæta og missa ekki sjónar af markmiðinu.

Í Bandaríkjunum hefur staða verkalýðshreyfingarinnar veikst til muna og í dag er hún ekki svipur hjá sjón, þar sem stéttarfélagsaðild á almennum vinnumarkaði er komin langt niður fyrir 10%. Afleiðing þessa er að frá árinu 1975 hafa laun ekki þróast í neinu samhengi við aukna framleiðni og verðmætasköpun. Afrakstur vinnunnar skilar sér fyrst og fremst til eigenda og æðstu stjórnenda með vaxandi tekjumun og misskiptingu þannig að heil kynslóð á vinnumarkaði hefur ekki notið neinnar kaupmáttaraukningar. Áhrif þessarar þróunar á kaupgetu þorra Bandaríkjamanna er að lítil og meðalstór fyrirtæki hafa setið eftir á meðan stórfyrirtækin þrýsta á um aukin aðgang að erlendum mörkuðum fyrir sínar vörur.  Samhengi alþjóðavæðingar og þróunar starfa er því með talsvert ólíkum hætti í Bandaríkjunum en við þekkjum, þar sem þeim hafa fylgt lakari lífskjör og fækkun starfa.  

Hér á landi og á Norðurlöndunum hefur þessi þróun verið með talsvert öðrum hætti. Í þessum löndum er þátttaka í verkalýðsfélögum mikil og verkalýðshreyfingin því í allt annarri og betri stöðu til að tryggja launafólki réttmætan hlut í aukinni verðmætasköpun. Ef horft er til þróunar launa og framleiðni hér á landi yfir langt tímabil er miklu betra og jákvæðara samhengi milli þessara grunnþátt en í Bandaríkjunum, þó vissulega megi finna tímabil þar sem sambandið rofnar vegna annarra aðstæðna eins og gerðist milli 2008 og 2009. Síðan hefur tekist að lyfta hlut launa aftur og endurreisa það samhengi bæði m.t.t. framleiðniþróunar og hlutdeildar launa af landsframleiðslu.

Flóknari staða en áður

Sú áskorun sem felst í 4. iðnbyltingunni, gervigreindinni og sjálfvirknivæðingunni, einkum þær breytingar sem eru að verða á eðli ráðningasambands einstakra launamanna og fyrirtækjanna er hins vegar ný af nálinni og að sumu leyti flóknari en við höfum staðið frammi fyrir áður. Samband verkalýðshreyfingarinnar við sína félagsmenn í norrænni verkalýðsbaráttu hvílir að mjög stórum hluta á stöðu og hlutverki trúnaðarmannanna. Í raun má segja að fyrirtækin – vinnustaðurinn – sé grunneiningin. Sú breyting sem er að verða á ráðningasambandinu – þar sem einstaka launamenn hafa ekki skýra félagslega stöðu innan einstakra fyrirtækja – leiðir því óhjákvæmilega til breytinga á þessu sambandi. Að sama skapi getur þessi þróun haft mikil áhrif á réttindi sem launafólk nýtur því margt af þeim hvíla á hefðbundnu ráðningasambandi við fyrirtækin. Reyndar er þetta stærra mál hjá félögum okkar á hinum Norðurlöndunum því vegna smæðar íslenskra fyrirtækja hefur tíðkast að byggja slík réttindi á tilvist ,,sjóða‘‘ óháð einstökum fyrirtækjum. Má þar nefna sjúkrasjóði, fræðslusjóði, lífeyrissjóði og starfsendurhæfingarsjóði ásamt atvinnuleysistryggingasjóði, fæðingarorlofssjóði og ábyrgðarsjóði launa. Skyldur atvinnurekenda gagnvart réttindum starfsmanna á mörgum sviðum lýkur við greiðslu iðgjalds mánaðarlega – og það iðgjald getur verið breytilegt eftir aðstæðum á vinnumarkaði - þar sem réttindi launafólks eru gagnvart viðkomandi sjóði. Eðlilegt er fyrir verkalýðshreyfinguna að skoða í alvöru að auka vægi slíkra lausna sem andsvar við auknu rótleysi í ráðningaforminu til þess að tryggja a.m.k. þennan mikilvæga hluta réttindanna.

Áhrif 4. iðnbyltingarinnar á innihald starfanna er einnig mikil áskorun fyrir okkar félagsmenn, einkum í því ljósi að óvíða erlendis er jafn hátt hlutfall launafólks með jafn litla grunnmenntun, en um fjórðungur vinnandi fólks hér á landi hefur ekki lokið neinu námi á framhaldsskólastigi. Það er því augljóst að aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld standa frammi fyrir stóru menntunar- og símenntunarverkefni til þess að undirbúa bæði launafólk og atvinnulífið fyrir þessar breytingar.

Gylfi Arnbjörnsson,
forseti ASÍ

Twitter Facebook
Til baka