Vinnuréttarvefur

Orlof - veikindi og slys

Veikindi og slys koma í veg fyrir orlofstöku

Í 6. grein orlofslaganna nr. 30/1987 segir að geti starfsmaður ekki vegna veikinda farið í orlof á þeim tíma sem atvinnurekandi ákveður skuli hann sanna forföll sín með læknisvottorði og getur hann þá krafist orlofs á öðrum tíma en ákveðið hafði verið. Þó skal orlofi hans vera lokið fyrir 31. maí næstan á eftir. Geti starfsmaður hins vegar ekki farið í orlof fyrir þann tíma skal hann fá orlofslaun sín greidd.

Þetta ákvæði kom með orlofslögum nr. 16/1943 og hefur að mestu verið óbreytt síðan. Í greinargerð með 11. gr. l. 16/1943 segir: “Þegar starfsmaður getur ekki farið í orlof á tímabilinu 1. júní til 15. september vegna veikinda, þykir sjálfsagt að hann fái frest í því efni, en rétt þykir þó að setja því takmörk.”

Lagaákvæði þetta ætti ekki að valda erfiðleikum í túlkun og felur einfaldlega í sér frestun á orlofstökunni. Engu skiptir hvort launamaðurinn á rétt til veikindalauna þennan tíma eða ekki enda tilgangur ákvæðisins eingöngu sá að tryggja það að launamaðurinn fái notið orlofsins nokkuð heill heilsu. Með öðrum orðum þá fjallar þetta ákvæði ekki um laun í veikindum eða aðra skaðabót. Meðan veikindi fyrir orlofstöku standa nýtur hann réttinda skv. veikindaréttarkafla kjarasamninga.

Í þessu efni gilda sömu reglur um veikindi og slys i orlofi enda skapa slys utan vinnutíma sama rétt og veikindi. Umfjöllun þessa kafla, þar sem vísað er til veikinda á því einnig við um slys. 

Veikindi í orlofi

Í orlofslögum er ekki fjallað um réttarstöðu launafólks sem veikist eða slasast í orlofi. Um réttarstöðu starfsmanna við þessar aðstæður er hins vegar fjallað í kjarasamningum. Í kjarasamningum aðildarfélaga ASÍ segir: "Veikist starfsmaður í orlofi innanlands, í landi innan EES svæðisins, Sviss, Bandaríkjunum eða Kanada það alvarlega að hann geti ekki notið orlofsins skal hann á fyrsta degi tilkynna það atvinnurekanda t.d. með símskeyti, rafpósti eða á annan sannanlegan hátt nema force major aðstæður hindri en þá um leið og því ástandi léttir. Fullnægi starfsmaðurinn tilkynningarskyldunni, standi veikindin lengur en í 3 sólarhringa og tilkynni hann atvinnurekanda innan þess frests hvaða læknir annist hann eða muni gefa út læknisvottorð, á hann rétt á uppbótarorlofi jafnlangan tíma og veikindin sannanlega vöruðu. Undir framangreindum ástæðum skal starfsmaður ávallt færa sönnur á veikindi sín með læknisvottorði. Atvinnurekandi á rétt á að láta lækni vitja starfsmanns er veikst hefur í orlofi. Uppbótarorlof skal eftir því sem kostur er veitt á þeim tíma sem starfsmaður óskar á tímabilinu 2. maí til 15. september, nema sérstaklega standi á. Sömu reglur og að ofangreinir gilda um slys í orlofi."

Veikindin verða að vera það alvarleg að maður geti ekki notið orlofsins. Ekki þarf endilega að vera um sams konar mat að ræða og við óvinnufærni, heldur kemur hér inn huglægt mat á því hvað er að njóta orlofs. Um ágreiningsefni af þessum toga var fjallað í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 56/2013

Veikindin þarf að tilkynna strax á fyrsta degi og hjá hvaða lækni launamaður hyggist fá læknisvottorð. Séu veikindin ekki tilkynnt strax kann orlofslengingin að falla niður. Reglan um tilkynningu veikinda strax á fyrsta degi er fortakslaus og vilji menn nýta sér rétt til lengingar orlofs vegna veikinda verða þeir að tilkynna, jafnvel þótt óvíst sé hversu lengi veikindin muni vara og hvort nokkur réttur kunni að stofnast til lengingar vegna þess hversu stutt veikindin voru.

Fyrirtæki á rétt á að láta lækni vitja starfsmanns er veikst hefur í orlofi. 

Orlofsuppbót

Uppbót á orlof er ennfremur háð því að veikindin hafi varað lengur en þrjá sólarhringa samfellt. Styttri veikindi veita ekki rétt á orlofslengingu og skiptir þá ekki máli hvort formkröfum um tilkynningar hafi að fullu verið sinnt eða ekki. Veikindin verða einnig að vera samfelld. Tilfallandi veikindi í 2-3 daga í nokkur skipti á meðan á orlofi stendur er ekki hægt að leggja saman.

Færa verður sönnur á veikindin með læknisvottorði. Réttur til lengingar orlofs vegna veikinda starfsmanns er bundinn við veikindi starfsmannsins sjálfs. Veikindi barna skapa ekki rétt til orlofslengingar.

Uppbótarorlof skal eftir því sem kostur er veitt á þeim tíma sem launþegi óskar og skal það veitt á tímabilinu 1. maí til 15. september, nema sérstaklega standi á. Um töku uppbótarorlofs vegna veikinda gilda að öðru leyti sömu reglur og um töku orlofs varðandi ákvörðun, tíma, greiðslur orlofs og þess háttar.

Veikindi erlendis

Sömu reglur og að framan greinir gilda ef starfsmaður veikist eða slasast í landi innan EES svæðisins, Sviss, Bandaríkjunum eða Kanada. Um réttarstöðu starfsmanna sem veikjast eða slasast utan þessara ríkja er ekki fjallað um í kjarasamningum ( staðan 16.1 2014). Samkvæmt 7.gr. vinnutímatilskipunar ESB nr. 2003/88 skal launafólk eiga rétt til lágmarksorlofs í a.m.k. 4 vikur ár hvert, eftir þeim reglum kveðir er á um í landsrétti. Þetta ákvæði hefur verið túlkað þannig að veita skuli viðbótarorlof vegna veikinda í orlofi sbr. dóm Evrópudómstólsins í máli C-277/08 Pereda22.mgr. Skv. dómi sama dómstóls í málinu C-78/11 Anged skal veita viðbótarorlof óháð því hvort veikindi koma upp áður en fyrirfram skipulögð orlofstaka hefst eða eftir að orlof er hafið. Ekki hefur reynt á það fyrir dómi hvort heimilt sé að takmarka þessi réttindi við að veikindi komi upp á EES svæðinu. Í ljósi tilgangs tilskipunarinnar, sem er sá að tryggja launafólki "hvíld frá störfum", verður að telja vafasamt að binda viðbótarorlof við það skilyrði að veikindi starfsmanna komi upp í orlofi á EES svæðinu en ekki utan þess. Í báðum tilvikum nást markmið orlofstökunnar ekki nema viðbótarorlof komi.

Ýmis álitamál varðandi útreikning launa

Vafi hefur þótt leika á því hvaða rétt launamaður eigi til launa meðan veikindi í orlofi vara. Fimm aðal skýringarkostir eru uppi.

Í fyrsta lagi að líta á veikindin eins og önnur bótaskyld veikindi og þá þannig að launamaðurinn hætti orlofstökunni og detti inn á veikindalaun skv. veikindaréttarákvæðum kjarasamninga eins og þau eru á hverjum tíma. Meginreglan væri þá greiðsla staðgengilslauna. Þeirra launa njóti launamaður þá daga sem hann á í veikindum en sé bótalaus eftir það og þar til veikindum líkur. - Að loknum veikindum hefur launamaður orlofstöku að nýju og líkur henni innan orlofsársins nema sérstaklega standi á. Hér væri því að meginstefnu til beitt reglum um veikindarétt með sérstökum rétti til frestunar orlofs.

Í öðru lagi að líta á veikindin eins og önnur bótaskyld veikindi og þá þannig að launamaðurinn hætti orlofstökunni og detti inn á veikindalaun skv. veikindaréttarákvæðum kjarasamninga eins og þau eru á hverjum tíma. Meginreglan væri þá greiðsla staðgengilslauna. Þeirra launa njóti launamaður þá daga sem hann á í veikindum en sé bótalaus eftir það og þar til veikindum líkur. - Jafnframt þá öðlist launamaðurinn rétt til viðbótarorlofstöku í jafnmarga daga og veikindin stóðu og skal viðbótarorlofið tekið innan orlofsársins nema sérstaklega standi á. Um væri að ræða fyrst og fremst veikindarétt og sérstakan orlofstökurétt en greiðsluréttur í þessu viðbótarorlofi myndi takmarkast við hið hefðbundna og áunna orlof. Hér væri því að meginstefnu til beitt reglum um veikindarétt með sérstökum rétti til launaðs eða ólaunaðs viðbótarorlofs. Frávikið felst fyrst og fremst í því að fyrir hvern einstakan veikindadag í orlofi komi viðbótarorlof, ógreitt.

Í þriðja lagi er sá kostur uppi að túlka þetta ákvæði þannig að um sé að ræða rétt til launaðs viðbótarorlofs í þá daga sem veikindin vara umfram 3 eða 6 daga. Laun í því orlofi væru þá hin föstu orlofslaun, þ.e. dagvinnulaun og greidd í þann tíma sem veikindin vara. Veikindalaunaréttur launamannsins væri þá óskertur þrátt fyrir veikindi í orlofi. Hér væri því að meginstefnu til beitt reglum um orlofsrétt að viðbættum sérstökum greiddum veikindarétti í orlofi.

Í fjórða lagi er hægt að blanda þessum reglum saman og þá þannig að launamaðurinn fái dagvinnulaun orlofsveikindadagana en jafnframt að þeir dagar sem hann nýtur þannig dragist frá heildar veikindarétti hans. Hér væri þá beitt eins þröngri skýringu á veikinda- og orlofsrétti og hægt er.

Í fimmta lagi er hægt að blanda þessum reglum saman og þá þannig að launamaðurinn fái veikindalaun orlofsveikindadagana en jafnframt að þeir dagar sem hann nýtur þannig dragist ekki frá heildar veikindarétti hans. Hér væri þá beitt eins rúmri skýringu á veikinda- og orlofsrétti og hægt er.

Samtök atvinnulífsins (SA) geta stuttlega um þennan rétt í bæklingi sínum frá 1990 og segir þar að launamaður eigi rétt á uppbótarorlofi á dagvinnulaunum en eigi ekki rétt á staðgengilslaunum. Vísað er til héraðsdóms frá 1985. Sá dómur er ekki leiðsögn nema að hluta þar sem þar var fjallað um greiðslurétt þegar fyrirtæki var lokað í orlofi og því enginn staðgengill að störfum. Ekki er getið um það í þessum skýringum SA hvort þessir greiddu orlofsveikindadagar dragist frá heildarveikindarétti launamannsins eða ekki en þannig munu þó ákvæðin vera túlkuð. Með öðrum orðum er eins þröngri skýringu fylgt og mögulegt er.

Ekki er hægt að fallast á skýringu SA og er ASÍ þeirrar skoðunar að fyrsta skýringin hér að framan sé sú sem beita á. Tilgangur þessa ákvæðis kjarasamninga er fyrst og fremst sá að tryggja launamanni að hann geti notið orlofsins heill heilsu og geti þannig snúið til vinnu eftir orlof, hvíldur og endurnærður. Megin tilgangur þess er ekki að búa til verulegan og aukalegan veikindarétt vegna þess að veikindi koma upp í orlofi en ekki á öðrum tímum ársins. Ákvæðunum hefði þá verið fundinn staður í veikindaréttarkafla kjarasamninga en ekki orlofshluta þeirra. Í veikindaréttarkafla kjarasamninga er auk heldur ekki greint á milli þess hvort veikindi koma upp í orlofi eða á öðrum tímum. Jafnframt þá verður að horfa til þess að laun greidd í veikindum eru tímabundinn réttur þar sem leitast er við að tryggja launamanni afkomu þrátt fyrir veikindi þó svo að takmörk séu sett á þennan rétt í tíma og hann trappaður niður þar til honum líkur og önnur bótaúrræði taka við.

Ýkt dæmi getur skýrt þetta nokkuð. A sem rétt til 24 daga orlofs á launum veikist á öðrum degi orlofs. Hann er veikur í 4 mánuði. Má líta svo á að A eigi rétt til dagvinnulauna í 4 mánuði, hann eigi síðan rétt til hefðbundins 24 daga orlofs og síðan 4 mánaða uppbótarorlofs, hvar af fyrstu 24 dagarnir eru greiddir skv. orlofslögum (orlofið sem hann tók aldrei) en næstu 4 mánuði sé hann í launalausu uppbótarorlofi. Hvað ef hann veikist síðan aftur í uppbótarorlofinu. Dettur hann þá inn á dagvinnulaun meðan þau veikindi standa en fari að svo búnu í uppbótarorlof sem hann átti eftir og að auki uppbótarorlof vegna veikinda í uppbótarorlofinu? Augljóst er að þessi skýring er fráleit. Á sama hátt er fráleitt að túlka þessi ákvæði það þröngt að þau feli í raun í sér þrengingu á gildandi veikindarétti launafólks. Dæmið væri þá þannig. A hefur áunnið sér 4 mánaða veikindarétt og 24 daga orlofsrétt. Hann veikist á öðrum degi orlofs og er veikur samfellt í 4 mánuði. Fyrirtækinu sem hann vinnur hjá er ekki lokað í sumarleyfi starfsmanna. Samkvæmt túlkun SA ætti A að detta inn á dagvinnulaun í 4 mánuði meðan orlofinu er frestað í stað þess að fá 1 mánuð á staðgengilslaunum, einn á fullu dagvinnukaupi og 2 á strípuðum dagvinnulaunum. Síðan færi hann í hefðbundið 24 daga orlof og væri búinn að tæma áunninn veikindarétt þegar hann snýr til baka til starfa. A hefði með öðrum orðum glatað verulegum launarétti vegna veikinda, einungis vegna þess að hann veiktist í orlofi en ekki á öðrum tíma. Báðar þessar skýringar eru augljóslega rangar. Hin rétta skýring er, að launamaður sem veikist í orlofi í meira en 3 eða 6 daga, telst fresta orlofstöku sinni meðan veikindin standa sé tilkynningaskyldu sinnt. Meðan veikindin standa nýtur hann launa í veikindum skv. veikindaréttarkafla kjarasamninga, bæði hvað varðar fjárhæðir og lengd launaréttar. Að loknum veikindum fer launamaðurinn í sitt hefðbundna orlof á orlofslaunum skv. ákvæðum orlofskafla kjarasamninga. Þeir veikindadagar sem greiddir eru skv. framansögðu dragast frá áunnum veikindadögum hans.