Spurt og svarað
Vaxandi erfiðleikar í íslensku efnahagslífi og ágeng umræða um rekstrarerfiðleika og gjaldþrot fyrirtækja hefur leitt til þess að fjöldi launafólks óttast nú um stöðu sína. Þá liggur fyrir að mörg fyrirtæki hafa að undanförnu verið að segja upp starfsfólki auk þess sem nokkuð hefur verið um stórar hópuppsagnir. Þessari upplýsingasíðu er ætlað að veita upplýsingar á einum stað um algengar spurningar og svör við þeim. Ekki er um að ræða tæmandi umfjöllun og því mikilvægt að hafa það í huga og leita sér ýtarlegri upplýsinga eftir því sem við á. Frekari upplýsinga er einnig að leita á
vinnuréttarvef ASÍ og á
upplýsingavef félagsmálaráðuneytisins. Benda má einnig á
gagnlegar upplýsingar á vef Vinnumálastofnunar.
Uppsagnir o.fl.
Nei allar uppsagnir skulu gerðar skriflega og á sama tungumáli og ráðningarsamningur starfsmanns. Þó er ein undantekning á þessu og er hún mjög á undanhaldi, þar sem í dómaframkvæmd hefur munnleg uppsögn talist vera lögmæt takist atvinnurekanda að sanna að hún hafi komist til vitundar starfsmanns.
Með síðustu kjarasamningum var reglum um framkvæmd uppsagna breytt og á starfsmaður nú rétt á viðtali við atvinnurekanda um ástæður uppsagna óski hann þess.
Samkvæmt lögum er uppsagnarfrestur eftirfarandi:
Eftir eins árs starfs hjá aðilum innan sömu starfsgreinar er uppsagnarfrestur 1 mánuður.
Eftir þriggja ára starf hjá sama atvinnurekanda er uppsagnarfrestur 2 mánuðir.
Eftir fimm ára starf hjá sama atvinnurekanda er uppsagnarfrestur 3 mánuðir.
Kjarasamningar bæta talsvert við þennan lágmarksrétt og fólk er hvatt til að kynna sér kjarasamning þess félags sem það er í. Hér er tengill á aðildarsamtök ASÍ.
Já - trúnaðarmenn, öryggistrúnaðarmenn, barnshafandi konur, foreldrar í fæðingar- og foreldraorlofi eða sem tilkynnt hafa um töku fæðingar- og foreldraorlofs og starfsmenn sem bera fjölskylduábyrgð. Njóti starfsmaður uppsagnarverndar samkv. lögum þá skal atvinnurekandi rökstyðja uppsögnina skriflega og skýra að uppsögnin tengist ekki þeim aðstæðum sem verndin nær til.
Best er að hafa tafarlaust samband við stéttarfélagið. Starfsmenn þeirra munu aðstoða þig auk þess sem á vegum þeirra starfa að jafnaði lögfræðingar. Atvinnurekandi getur orðið bótaskyldur. Í því felst að launamaður á að vera eins settur eftir ólögmæta uppsögn eins og hann hefði verið er uppsögn hefði borið að með eðlilegum hætti.
Nei það er ekki eðlilegt nema starfsmaður hafi alvarlega brotið starfsskyldur sínar. Beri uppsögnina að með eðlilegum hætti þá á starfsmaður að halda áfram störfum þar til uppsagnarfresti er lokið. Ef starfsmanni er gert að hætta strax, þá ber atvinnurekanda að greiða full laun út uppsagnarfrestinn. Einnig skal starfsmaður fá við starfslok hlutfall óuppgerðs orlofs og desemberuppbótar.
Það má gegn því að atvinnurekandi leggi fram formlega staðfest loforð um að laun í uppsagnafresti verði greidd.
Fastri yfirvinnu og sérstökum ráðningarkjörum ber að segja upp með sama hætti og sömu frestum og ráðningarsamningi í heild sinni. Sjá nánar á vinnuréttarvef ASÍ.
Meginskylda atvinnurekanda er að greiða laun á gjalddaga. Séu þau ekki greidd hefur atvinnurekandi að öllum líkindum brotið ráðningarsamning á starfsmanni. Skiptir hér ekki máli hvort greiðslufallið stafar af almennum ómöguleika til að greiða eða öðrum ástæðum. Sjá nánar á vinnuréttarvef ASÍ.
Skyldur starfsmanna felast í því að sinna þeim störfum sem þeir er ráðnir til, undir stjórn og á ábyrgð atvinnurekanda. Lamist starfsemi atvinnurekanda vegna þess að honum berast ekki þau aðföng sem nauðsynleg eru til þess að vinna geti farið fram, hefur það að jafnaði engin áhrif á réttarstöðu starfsmanna þ.e. þeim ber að mæta til vinnu og tapa ekki launum. Frá þessu eru tvær undantekningar. Hin fyrri varðar hráefnisskort í fiskvinnslu. Þar er staðan sú að atvinnurekandi sem greiðir starfsfólki sínu föst laun fyrir dagvinnu í tímabundinni vinnslustöðvun skal eiga rétt á greiðslu úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Með tímabundinni vinnslustöðvun er í lögum þessum átt við að hráefnisskort eða aðrar viðlíka ástæður (svo sem bruna, bilunar í vélum eða vegna þess að ekki er talið réttlætanlegt að vinna afla vegna ónógs magns). Með þessum hætti er tryggt að fiskvinnslufólk heldur föstum launum sínum. Hin síðari varðar óviðráðanleg ytri atvik (force majeure) en telja verður tímabundinn hráefnisskort vegna stórfelldra efnahagslegra atvika ekki falla undir það hugtak. Þetta er þó umdeilt meðal fræðimanna.
Hópuppsagnir
Hópuppsögn er eins og nafnið gefur til kynna uppsögn hóps starfsmanna í sama fyrirtæki. Til eru lög um hópuppsagnir og gilda þau um uppsagnir af ástæðum sem tengjast ekki hverjum einstökum starfsmanni heldur ytri aðstæðum eins og t.d. samdrætti hjá fyrirtæki.
Já skilyrði er að fjöldi starfsmanna sem atvinnurekandi segir upp á 30 daga tímabili sé:
a. að minnsta kosti 10 starfsmenn í fyrirtækjum sem venjulega hafa fleiri en 20 og færri en 100 starfsmenn í vinnu,
b. að minnsta kosti 10% starfsmanna í fyrirtækjum sem venjulega hafa hið minnsta 100
starfsmenn en færri en 300 starfsmenn í vinnu,
c. að minnsta kosti 30 starfsmenn í fyrirtækjum sem venjulega hafa 300 starfsmenn eða fleiri í vinnu.
Já - það á að vera fyrirvari á tilkynningum um hópuppsagnir því atvinnurekanda er skylt að veita trúnaðarmanni starfsmanna upplýsingar um þær meðan þær eru einungis fyrirhugaðar. Síðan gilda hefðbundnir uppsagnarfrestir að öðru leyti en því að þeir geta aldrei orðið styttri en 30 dagar.
Þær geta verið af ýmsu tagi. Algengustu ástæður sem atvinnurekendur gefa upp eru t.d. áföll í rekstri, neikvæð rekstrarskilyrði, kröfur hluthafa um meiri arð o.fl.
Atvinnurekandi verður að upplýsa starfsfólk um það. Algengast er að gripið sé til viðmiða er snerta starfsaldur starfsmanna innan fyrirtækis. Einnig er lagt mat á árangur í starfi. Gæta skal jafnræðis við þetta val sbr. t.d. jafnréttislög og lög sem banna mismunun vegna þjóðernis.
Svar
Aðilaskipti - fyrirtæki eða rekstur skiptir um eigendur
Um réttarstöðu starfsmanna um aðilaskipti á fyrirtækjum eru sérstök lög sem hafa það að markmiði að venda réttarstöðu starfsmanna. Ná lögin til þeirra starfsmanna sem eru í starfi í viðkomandi fyrirtæki, auk þeirra sem eru í ráðningarsambandi við fyrirtækið en eru frá vinnu vegna töku fæðingar-eða feðraorlofs, í launalausu leyfi, í orlofi, í veikindaleyfi.
ATH! Skv. neyðarlögum vegna fjármálakreppunnar gilda þess lög ekki um yfirtöku ríkisins á bönkunum.
Það þýðir framsal/sala fyrirtækis eða hluta fyrirtækis til annars rekstraraðila sem tekur við skyldum fyrri eiganda.
Samkvæmt lögum verður nýr rekstraraðili að virða launakjör og starfsskilyrði starfsmanna eins og áður giltu hjá fyrri atvinnuveitanda. M.ö.o. starfsmaður skal vera eins settur eftir skipti eins og hann var áður þ.m.t. hvað varðar að virða betri launakjör starfsmanna samkv. ráðningarsamningi, orlofsréttindi, veikinda og slysarétt og auk þess uppsagnafresti.
Já, atvinnurekanda er skylt að gefa trúnaðarmönnum starfsmanna upplýsingar um t.d. dagsetningu aðilaskiptanna, ástæður fyrir aðilaskiptum, lagaleg, efnahagsleg og félagsleg áhrif aðilaskiptanna fyrir starfsmenn og hvort einhverjar ráðstafanir séu fyrirhugaðar vegna starfsmanna.
Gjaldþrot atvinnurekanda
Vangoldin laun njóta forgangs í þrotabúi fyrirtækja. Séu engar eignir til í fyrirtækinu til að greiða launin/forgangskröfuna, tekur Ábyrgðarsjóður launa yfir kröfuna og greiðir starfsfólki laun.
Starfsmenn eru lausir undan ráðningarsamningi sínum við fyrirtækið um leið og það hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Almennt er túlkunin sú að starfsmenn eru hvorki bundnir vinnuskyldu né uppsagnarfresti eða öðru því sem reynir á í starfssambandi.
Ábyrgðarsjóður gengur tryggir vangoldin laun þriggja síðustu mánaða, laun í uppsagnarfresti í allt að þrjá mánuði, áunnið orlof og bætur vegna vinnuslysa. Auk þess ábyrgist sjóðurinn lífeyrissjóðsgjöld og nær það til lágmarksiðgjaldsins (12%) og allt að 4% viðbótarlífeyrisgreiðslu.
Já, það er skilyrði fyrir ábyrgð sjóðsins að viðkomandi sé á vinnumarkaði og í atvinnuleit í þá mánuði sem hann krefur sjóðinn um greiðslu.
Já, ráðherra ákveður með reglugerð 1. janúar ár hvert hámarksábyrgð sjóðsins. Hámarksábyrgð á launakröfur fyrir árið 2009 eru 374.000 á mánuði.
Nei, starfsmenn gjaldþrota fyrirtækja verða lýsa launakröfum sínum í þrotabúið til að greiðslur fáist úr sjóðnum. Starfsmenn stéttarfélaganna og lögfræðingar þeirra veita nauðsynlega aðstoð í þessu sambandi.
Ábyrgðarsjóður tryggir vangoldin laun þriggja síðustu mánaða, laun í uppsagnarfresti í allt að þrjá mánuði, áunnið orlof og bætur vegna vinnuslysa. Auk þess ábyrgist sjóðurinn lífeyrissjóðsgjöld og nær það til lágmarksiðgjaldsins (12%) og allt að 4% viðbótarlífeyrisgreiðslu. Ábyrgð sjóðsins er háð því skilyrði að kröfurnar hafi verið viðurkenndar sem forgangskröfur skv. lögum um gjaldþrotaskipti.
Já, allar tekjur og atvinnuleysisbætur koma til frádráttar. Í 6.gr. laga nr. 88/2003, um ábyrgðarsjóð launa segir að atvinnuleysisbætur og atvinnutekjur í uppsagnarfresti koma til frádráttar kröfum. Skal greiðsla sjóðsins til launamanns nema þeirri fjárhæð sem eftir stendur.
Já.
Framselji einstaklingur kröfu sína vegna launa í uppsagnarfresti til Atvinnuleysistryggingasjóðs greiðir sjóðurinn sem svarar þeim atvinnuleysisbótum sem hann á rétt á þann tíma sem uppsagnarfresturinn varir. Þær greiðslur dragast síðan frá greiðslum Ábyrgðasjóðs launa við uppgjör.
Að þessum tíma liðnum hefst síðan eiginlegt bótatímabil samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar, þ.e. fyrstu 10 dagana eru greiddar grunnatvinnuleysisbætur, þá taka við 3 mánuðir þar sem greiddar eru tekjutengdar bætur og síðan hefst aftur tímabil sem greiddar eru grunnatvinnuleysisbætur þar til viðkomandi fær atvinnu á ný eða að bótatímabilinu líkur.
Þessi framkvæmd þýðir í reynd að bótatímabil samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar hefst ekki fyrr en að loknum uppsagnarfresti sem gerð hefur verið krafa um í Ábyrgðasjóð launa. Launamaður heldur því rétti sínum til tekjutengdra atvinnuleysisbóta og þriggja ára bótatímabili óskertu, óháð því að hann hafi framselt kröfu sína í Ábyrgðasjóð launa í uppsagnarfresti að hluta til eða öllu leyti til Atvinnuleysistryggingasjóðs.
Það er því ótvíræður hagur launafólks að framselja kröfu í Ábyrgðasjóð launa í uppsagnarfresti til Atvinnuleysistryggingasjóðs.
Atvinnuleysi
Atvinnuleysisbætur eiga að tryggja launamönnum eða sjálfstætt starfandi einstaklingum tímabundna fjárhagsaðstoð meðan leit að nýju starfi stendur yfir eftir vinnumissi. Atvinnuleysisbætur skiptast í tvo flokka, tekjutengdar atvinnuleysisbætur og grunnatvinnuleysisbætur.
Hjá þjónustuskrifstofu Vinnumálastofnunar í því umdæmi þar sem launamaður er búsettur. Skal fylgja með umsókn vottorð vinnuveitanda um starfstíma, starfshlutfall og ástæðu starfsloka, skattkort og fl. gögn sem við eiga s.s. læknisvottorð vegna skertrar vinnufærni, námsvottorð og fl.
Réttur launamanns til atvinnuleysisbóta verður virkur að liðnum uppsagnarfresti. Þó má atvinnurekandi ekki fella niður greiðslur til launþega til að koma honum strax á atvinnuleysisbætur. Við gjaldþrot getur launamaður þó sótt strax um atvinnuleysisbætur og koma þær til frádráttar þegar Ábyrgðasjóður launa gerir upp við launþega.
Nei, þegar starfsmaður segir sjálfur upp á hann ekki rétt á bótum fyrr en að 40 virkum dögum liðnum eða sem jafngildir 2 mánuðum. Undir vissum kringumstæðum getur sá biðtími lengst í 3 mánuði.
Þær eru greiddar launamanni fyrstu 10 virku dagana. Síðan taka þær við á nýjan leik eftir að aðili hefur fengið tekjutengdar atvinnuleysisbætur í 3 mánuði sé hann ekki enn kominn með starf. Grunn atvinnuleysisbætur eru 149.523 kr. á mánuði miðað við árið 2009 og og verða greiðslur á atvinnuleysisdag hjá þeim sem eru með 100% bætur 6.900 kr. Greiðslur vegna barna yngri en 18 ára eru 276 kr. á dag.
Þær taka við af grunnatvinnuleysisbótum þ.e. að liðnum 10 virkum dögum frá upphafi bótaréttar. Þær eru greiddar í allt að 3 mánuði. Upphæð tekjutengdra atvinnuleysisbóta miðast við 70 % af meðallaunum umsækjanda á 6 mánaða tímabili sem líkur tveimur mánuðum áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur.
242.636 kr. á mánuði miðað við árið 2009. Frítekjumark skv. 36. gr. laganna er 53.716.- á mánuði.
Nei, tökum dæmi um starfslok miðað við 30. sept. 2008. Viðmiðunartímabil til útreiknings tekjutengdra atvinnuleysisbóta er þá 1. febrúar til 31. júlí 2008. Heildar mánaðarlaun að meðaltali á viðmiðunartímabilinu eru 380.000 kr. 70% af því eru 266.000 kr. Síðan er leiðrétt vegna lögbundins hámarks og greiddar út 242.636 kr.
149.523 kr. á mánuði miðað við árið 2009.
Gefum okkur að starfslok hafi verið 30. september 2008. Viðmiðunartímabil til útreiknings tekjutengdra atvinnuleysisbóta er 1. febrúar til 31. júlí 2008. Heildar mánaðarlaun að meðaltali á viðmiðunartímabilinu eru 200.000 kr. og tryggingarhlutfall er 75%.
200.000 x 70% = 140.000 kr.
140.000 x 75% tryggingahlutfall = 105.000 kr.
Leiðrétting vegna hins lögbundna lágmarks grunnatvinnuleysisbóta = 149.523 kr.
Í þessu dæmi eru lágmarks atvinnuleysisbætur hærri en laun fyrir 75% vinnu launþega og fær hann því lágmarksbætur greiddar.
Með því að nota hlekkinn hér fyrir neðan má sjá hlutfallsútreikninga og bótarétt í samræmi við vinnuframlag sem gildir frá 1. janúar 2009. Upplýsingar eru teknar af vef Vinnumálastofnunar.
http://www.vinnumalastofnun.is/files/Dagpeningaskrá%20nr.%2063%20frá%201.janúar%202009_1616678780.pdf.pdf
Já Vinnumálastofnun og þjónustuskrifstofur hennar um landið veita þessa aðstoð. Allir á aldrinum 16-70 ára og eru í atvinnuleit eiga rétt á þjónustu þessari sér að kostnaðarlausu.
Já og það skiptir miklu máli. Þegar sótt er um atvinnuleysisbætur, þá er launamanni það í sjálfsvald sett hvort hann greiðir félagsgjald til stéttarfélags síns eða ekki. Með því að greiða félagsgjaldið viðheldur félagsmaður réttindum sínum hjá félaginu svo sem réttindum í sjóðum félagsins sem taka þátt í kostnaði vegna sjúkradagpeninga, sjúkraþjálfunar og menntunar félagsmanna.
Inneignir í bönkum
Innistæður á hefðbundnum innlánsreikningum, reiðufé og verðbréf í eigu viðskiptamanns sem er í umsjón eða umsýslu bankastofnunar. Hámark bóta til hvers aðila er um 3 milljónir. Ef viðskiptamaður á innistæður í fleiri en einni bankastofnun gildir nýtt hámark þar. Ríkisstjórn Íslands hefur gefið út að allar innistæður séu tryggðar – ekki bara að lámarki 3 millj. Tryggingasjóður innistæðueiganda ber ábyrgð á greiðslum.
Í raun allt annað en að ofan greinir. Hvað fæst greitt fer allt eftir samsetningu þeirra sjóða sem viðskiptamaður á hlutdeild í en skilanefndir bankanna vinna nú að uppgjöri þeirra. Sjá nánar um þetta á vef ASÍ.
Þegar Fjármálaeftirlitið gefur út að bankastofnun geti ekki greitt út innistæður. Einnig ef og þegar bankastofnun er tekin til gjaldþrotaskipta. Skal greiðsla fara fram innan þriggja mánaða frá þessu tímamarki en þó getur viðskiptaráðherra framlengt þann frest um þrjá mánuði í senn en þó að hámarki upp í 12 mánuði.
Lífeyrissjóðsiðgjöld og staða lífeyrissjóðanna
Lögbundnar lífeyrissjóðsgreiðslur koma til samtryggingar sjóðsfélaga - allir fyrir einn, einn fyrir alla. Viðbótarlífeyrissparnaður er hins vegar séreignasparnaður í eigu hvers og eins.
Staða almennu lífeyrissjóðanna er mjög sterk. Talið er að íslenska lífeyrissjóðskerfið sé eitt það öflugasta á heimsvísu. Ávöxtun sjóðanna hefur verið afar góð síðustu ár. Miðað við svartsýnustu spár verður staða þeirra eftir atburði síðustu vikna ekki lakari en hún var um mitt ár 2005. Til þess að fræðast nánar um stöðu lífeyrissjóðanna getur þú kíkt á sérstakt upplýsingarit ASÍ um þá undir liðnum "Efnahagsþrengingar" á vef ASÍ.
Lífeyrissjóðirnir taka á sig það áfall sem kann að verða vegna efnahagsþrenginganna og dreifa því á sjóðsfélaga. Þannig virkar samtryggingin sem er grundvöllur sameignasjóðanna – allir fyrir einn, einn fyrir alla. Til þess að fræðast nánar um stöðu lífeyrissjóðanna getur þú kíkt á sérstakt upplýsingarit ASÍ um þá undir liðnum "Efnahagsþrengingar" á vef ASÍ.
Öllum nýjum iðgjöldum er ráðstafað í samræmi við ákvæði laga um lífeyrissjóði þ.e. að þeir skulu ávaxta fé sitt með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Í ljósi ástandsins er mjög varlega farið og ný iðgjöld varðveitt þannig að þau skerðist ekki vegna efnahagsþrenginganna. Öll innborguð ný iðgjöld munu því stuðla að því að styrkja lífeyrisréttindi allra sjóðsfélaga til lengri tíma litið.
Tryggingafræðileg staða þeirra verður reiknuð út í byrjun árs 2009. Til þess að fræðast nánar um stöðu lífeyrissjóðanna getur þú kíkt á sérstakt upplýsingarit ASÍ um þá undir liðnum "Efnahagsþrengingar" á vef ASÍ.
Hver lækkunin verður ræðst m.a. af aldurssamsetningu sjóðfélaga í hverjum lífeyrissjóði og hve mikið af ávöxtun undanfarinna ára hefur verið tekin inn í hækkun lífeyrisgreiðslna/réttinda. Verði réttindi lækkuð koma þær lækkanir ekki til fyrr en eftir tryggingafræðilega úttekt á sjóðunum í byrjun árs 2009. Ef til kemur mun lífeyrir ekki lækka jafn mikið og eignir rýrna og raunar allmikið minna.
Hafa verður í huga að lækkun lífeyrisgreiðslna frá lífeyrissjóðum getur hækkað bætur almannatrygginga.
Í yfirlýsingu sem ríkisstjórnin gaf þann 6. október síðastliðinn kom fram að viðbótalífeyrissparnaður væri varinn. Ýmis lögfræðileg atriði eru ekki ljós í þessu sambandi m.a. vegna þess að viðbótarlífeyrissparnaðurinn er mjög mismunandi. Sumir geta hafa valið áhættusamar ávöxtunarleiðir með háu hlutfalli hlutabréfa meðan aðrir hafa haldið sig við lífeyrissbækur sem eiga að vera öruggar. Rétt er að þeir sem völdu einhverja áhættu í sparnaði sínum búi sig undir skerðingu. Til þess að fræðast nánar um stöðu lífeyrissjóðanna getur þú kíkt á sérstakt upplýsingarit ASÍ um þá undir liðnum "Efnahagsþrengingar" á vef ASÍ.
Allar innborganir sem berast séreignasjóðunum eftir að fjármálamarkaðir lokuðu í byrjun október verður ráðstafað með öruggum hætti. Þessi nýju iðgjöld munu því ekki skerðast.
Launafólk greiðir 4% og atvinnurekandi 8% mótgreiðslu. Launafólk hefur síðan val hvort hann greiðir einnig viðbótarlífeyrissparnað 2-4% og atvinnugreiðandi greiðir 2% á móti. Viðbótarlífeyrissparnaður er ekki lögbundinn.
Greiðsluerfiðleikar fólks sem er að borga af íbúðarhúsnæði
Já, Íbúðarlánasjóður hefur nokkur úrræði sem hægt er að grípa til þegar lántakendur hjá sjóðnum eru komnir í greiðsluerfiðleika. Verður hverri leið gerð skil hér á eftir. Hér eru mjög góðar upplýsingar frá Íbúðarlánasjóði.
Já, í nýsettum neyðarlögum er Íbúðarlánasjóði veitt heimild til að koma að og endurfjármagna lán fjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði. Ef þessi lán verða yfirtekin af Íbúðarlánasjóði mun lántakendum þessara lána standa til boða sömu úrræði vegna greiðsluerfiðleika eins og þeim sem tóku lán hjá sjóðnum.
Ýmist snúa skuldarar sér beint til Íbúðarlánasjóðs, viðskiptabanka og/eða Ráðgjafastofu heimilanna.
Þegar skuldari gerir samning um greiðsludreifingu skulda í allt að 18 mánuði og þegar óska þarf frestunar á greiðslum vegna sölutregðu eignar við kaup á annarri eign.
Hafa samband við Íbúðarlánasjóð og gera samning um greiðsludreifingu gjaldfallina skulda auk afborgana í allt að 18 mánuði. Innheimtuaðgerðir stöðvast sjálfkrafa við samninginn.
Hafa samband við Íbúðarlánasjóð og gera samning um greiðsludreifingu gjaldfallina skulda auk afborgana í allt að 18 mánuði. Innheimtukostnaður fellur ekki niður.
Hafa samband við Íbúðarlánasjóð og greiða 50% þess sem í vanskilum er. Ekki er hægt að semja um frest á fyrstu fyrirtöku uppboðs og eingöngu greiðslur koma til greina. Sé þetta gert, afturkallar Íbúðarlánasjóður nauðungarsölubeiðnina.
Hafa samband við bankann þinn eða sparisjóð sem fer yfir umsókn um skuldbreytingu vanskila sem hægt er að breyta í nýtt lán til 5 – 15 ára. Viðskiptabankinn gerir síðan tillögu til Íbúðarlánasjóðs um framkvæmd.
Svar 1: Hafa samband við sinn banka, sparisjóð og/eða Ráðgjafastofu heimilanna sem fara yfir umsókn um frestun á greiðslum. Þessir aðilar gera síðan tillögu til Íbúðarlánasjóðs sem er heimilt að veita skuldara frestun (frystingu) á lánagreiðslum í 3 ár.
Svar 2: Hafa samband við sinn banka, sparisjóð og/eða Ráðgjafastofu heimilanna sem fara yfir umsókn um frestun á greiðslum. Þessir aðilar gera síðan tillögu til Íbúðarlánasjóðs sem er heimilt að lengja upphaflegan lánatíma um allt að 15 ár.
Hafa samband við Íbúðarlánasjóð og sækja um frestun á greiðslum vegna sölutregðu. Hægt er að sækja um frestun á greiðslum á annari eða báðum eignum. Sama rétt eiga þeir sem eru að byggja og er fresturinn veittur til eins árs í senn.
Á vef Landssamtaka lífeyrissjóða segir að unnið sé að sameiginlegri nálgun sjóðanna að reglum sem beita má vegna vanskila á sjóðfélagalánum. Niðurstöður liggja ekki fyrir. Flestir sjóðanna hafa heimasíður sem geyma leiðbeiningar til sjóðfélaga og þær síður er að finna hér.
Skert starfshlutfall og hlutabætur
Hlutabætur eru atvinnuleysisbætur sem launamaður getur sótt um hjá Vinnumálastofnun ef atvinnurekandi hefur óskað eftir minnkuðu starfshlutfalli vegna yfirstandandi efnahagserfiðleika. Þetta er sérstakt úrræði sem komið var á með lögum frá 13.11 2008.
Þegar starfshlutfall er skert að frumkvæði atvinnurekanda vegna samdráttar í starfsemi vegna yfirstandandi efnahagsörðugleika. Eins skapast réttur til hlutabóta ef starfsmaður missir starf sitt og ræður sig í minna starfshlutfall hjá nýjum atvinnurekanda. Sama á við ef einstaklingur sinnir tveimur hlutastörfum og missir annað þeirra.
Já viðkomandi verður að vera a.m.k. 50% virkur á vinnumarkaði og skiptir þá ekki máli hvort hlutastörfin eru eitt eða fleiri.
Nei, hlutabætur fást einungis greiddar hafi atvinnurekandi átt frumkvæðið.
Nei, um tímabundnar aðgerðir er að ræða og koma þær til vegna efnahagsástandsins. Lögin gilda frá 1. nóvember 2008 til 1. maí 2009.
Já - ef skilyrði laganna eru að öðru leyti uppfyllt þá gilda þau um aðila sem starfshlutfall var skert hjá fyrir gildistöku laganna.
Nei tekjutengdi rétturinn er lengdur í hlutfallskerfinu.
Dæmi I: Launamaður var í 100% starfi. Starfshlutfall hans er minnkað í 75% og hann sækir um 25% atvinnuleysisbætur á móti. Hann getur þá verið samtals á 25% tekjutengdum atvinnuleysisbótum í tólf mánuði eða 260 daga samhliða 75% starfi í stað þriggja mánaða (65 daga) áður.
Dæmi II: Launamaður var í 100% starfi. Starfshlutfall hans er minnkað í 50% og sækir hann um 50% atvinnuleysisbætur á móti. Hann getur þá verið samtals á 50% tekjutengdum atvinnuleysisbótum í sex mánuði eða 130 daga samhliða 50% starfi í stað þriggja mánaða (65 daga) áður.
Nei - fyrstu 10 dagana eru einstaklingar á hlutfallslegum grunnatvinnuleysisbótum eins og þeir sem missa vinnu að fullu.
Eftir þann tíma getur einstaklingur átt rétt á hlutfallslegum grunnatvinnuleysisbótum þar til þremur árum á atvinnuleysisbótum er náð, þá falla þær niður.
Nei, sú nýbreytni var tekin upp með setningu laganna að laun frá atvinnurekanda vegna minnkaðs starfshlutfalls leiða ekki til skerðingar atvinnuleysisbóta fyrir það starfshlutfall sem skerðingin nær til.
Dæmi I: Launamaður hefur 250.000 kr. í mánaðarlaun en vinnuveitandi ákveður að minnka starfshlutfall hans um 25% vegna samdráttar. Þessi aðili sækir um 25% atvinnuleysisbætur enda að fullu tryggður samkvæmt lögunum hefði hann misst starf sitt að öllu leyti. Hefði hann misst starf sitt að öllu leyti hefði hann átt rétt á 175.000 kr. í tekjutengdar atvinnuleysisbætur og þar sem hann sækir um 25% bætur á hann rétt á 43.750 kr. á mánuði. Tekjur hans fyrir 75% starfshlutfallið er hann gegnir áfram og nema 187.500 kr. koma því ekki til með að hafa áhrif á fjárhæð tekjutengdra atvinnuleysisbóta og munu þá tekjur hans og atvinnuleysisbætur nema 231.250 kr. (187.500 + 43.750) á mánuði í allt að 12 mánuði.
Dæmi II: Launamaður hefur 400.000 kr. í mánaðarlaun en vinnuveitandi ákveður að minnka starfshlutfall hans um 50% vegna samdráttar. Þessi aðili sækir um 50% atvinnuleysisbætur enda að fullu tryggður samkvæmt lögunum hefði hann misst starf sitt að öllu leyti. Hefði hann misst starf sitt að öllu leyti hefði hann því átt rétt á hámarki tekjutengdra atvinnuleysisbóta eða 220.729 kr. á mánuði. Þar sem hann sækir um 50% bætur á hann rétt á 110.365 kr. á mánuði. Tekjur hans fyrir 50% starfshlutfallið er hann gegnir áfram og nema 200.000 kr. koma því ekki til með að hafa áhrif á fjárhæð tekjutengdra atvinnuleysisbóta og munu tekjur hans og atvinnuleysisbætur því nema 310.365 kr. (200.000 + 110.365) á mánuði í allt að 6 mánuði.
Já auk framangreindra upphæða greiðast 5.439 kr. á mánuði með hverju barni undir 18 ára aldri.
Atvinnuleysisbætur sjálfstætt starfandi einstaklinga
Samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar eru þeir, sem gert er að standa mánaðarlega skil á staðgreiðslu af reiknuðu endurgjaldi og tryggingagjaldi til skattayfirvalda og greiðslum til innheimtumanns ríkissjóðs, sjálfstætt starfandi. Að auki falla eigendur og ábyrgðaraðilar einkahlutafélags undir hugtakið til bráðabirgða sbr. lög nr. 121/2008, um atvinnuleysistryggingar. Þessir aðilar hafa því rétt á að sækja um atvinnuleysisbætur að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.
Já sjálfstætt starfandi einstaklingur sem hefur staðið mánaðarlega skil á staðgreiðslugögnum vegna reiknaðs endurgjalds og tryggingargjalds til skattyfirvalda á síðustu tólf mánuðum og greiðslum til innheimtumanns ríkissjóðs á rétt á óskertum atvinnuleysisbótum.
Hafir þú staðið mánaðarleg skil á staðgreiðslugögnum vegna reiknaðs endurgjalds og tryggingagjalds til skattayfirvalda og greiðslum til innheimtumanns ríkissjóðs í skemmri tíma en tólf mánuði en lengri tíma en þrjá mánuði á síðustu tólf mánuðum áður en þú sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar þá áttu rétt á hlutfallslegum atvinnuleysisbótum.
Dæmi: Þrír mánuðir veita 25% rétt, sex mánuðir veita 50% rétt, 12 mánuðir veita 100% rétt og s.frv.
Já, Vinnumálastofnun getur tekið tillit til greina síðustu þrjá mánuði af þeim tíma sem vanskilin áttu við um. Réttur þinn er í hlutfalli við fjölda greiddra mánaða, þ.e. þrír mánuðir veita 25% rétt, sex mánuðir veita 50% rétt, 12 mánuðir 100% og s.frv.
Hægt er að gera það eins og áður og lög nr. 54/2006 segja til um en að auki eru ný úrræði í boði sem verða í gildi fram til 1. maí 2009. Ekki þarf að stöðva reksturinn því nægjanlegt er að tilkynna til skattayfirvalda um verulegan samdrátt sem leiðir til tímabundins atvinnuleysis. Hið sama gildir um þá eigendur og þá sem eru ábyrgir fyrir rekstri einkahlutafélaga, þeim er heimilt að hafa tekjur upp að fjárhæð 100.000 kr. á mánuði.
Já, þú átt að gera grein fyrir staðgreiðslu af reiknuðu endurgjaldi mánaðarlega og skilum á virðisaukaskattskýrslu samkvæmt skráningu í grunnskrá virðisaukaskatts á tveggja mánaða fresti.
Um þær gilda sömu reglur og um atvinnuleysisbætur launþega. Fyrstu 10 dagana er aðili á grunnatvinnuleysisbótum og fer síðar á þriggja mánaða tekjutengdar atvinnuleysisbætur sem nema að meðaltali 70% heildarlauna, þó að hámarki 220.729 kr. Miða skal við tekjuárið á undan því ári sem umsækjandi varð atvinnulaus.
Já – allar tekjur koma til skerðingar atvinnuleysisbótum fari þær yfir 100.000 kr. Er hér átt við launatekjur, fjármagnstekjur, leigutekjur og s.frv. Gildir þessi regla til 1. maí 2009.
Eftir að 100.000 kr. frítekjumarki er náð þá gildir reglan króna á móti krónu.
Dæmi: Sé aðili með 150.000 kr. í tekjur á mánuði þá skerðast atvinnuleysisbætur um 50.000 kr.
Nei, þeir sem hafa svo lítinn rekstur kallast ársmenn. Þeir flokkast ekki sem sjálfstæðir atvinnurekendur í skilningi laga um atvinnuleysistryggingar og eiga því ekki rétt á bótum. Eigi ársmenn hins vegar áunnin rétt sem launamenn, eiga þeir rétt til atvinnuleysisbóta sem slíkir.
Greiðslujöfnun verðtryggða fasteignaveðlána
Greiðslujöfnun er eins og nafnið gefur til kynna jöfnun skulda/greiðslna, á ákveðnu láni yfir ákveðið tímabil. Greiðslujöfnun er úrræði sem leiðir til frestunar á greiðslum við hækkun lána en felur ekki í sér eftirgjöf eða lækkun skulda.
Með greiðslujöfnun er greiðslubyrði af verðtryggðum fasteignaveðlánum einstaklinga jöfnuð á þann hátt að misgengi verðlags og launa valdi því ekki að hlutfallsleg greiðslubyrgði af lánum þyngist.
Til lengri tíma litið leiðir greiðslujöfnun til aukins kostnaðar í formi vaxta og verðbóta á upphæðina sem frestast og því er ekki sjálfgefið að fólk kjósi eða hafi hag af greiðslujöfnun. Hver og einn þarf að skoða þetta í ljósi aðstæðna sinna og taka ákvörðun í samræmi við það. Lántakendur geta sagt sig frá greiðslujöfnun síðar á lánstímanum ef aðstæður þeirra breytast til betri vegar.
Allir sem eru með verðtryggð lán með fasteignaveði hjá opinberum lánastofnunum, lífeyrissjóðum og fjármálafyrirtækjum sem hafa starfsleyfi á grundvelli laga um fjármálafyrirtæki geta óskað eftir greiðslujöfnun.
Það þarf að gera a.m.k. 11 dögum fyrir þann gjalddaga sem byrja skal greiðslujöfnun á.
1. Reiknuð er ný vísitala, svonefnd greiðslujöfnunarvísitala, sem gefin verður út mánaðarlega. Í vísitölunni eru vegin saman launaþróun og þróun atvinnustigs.
2. Ef afborgun lánsins samkvæmt greiðslujöfnunarvísitölunni reynist lægri en afborgunin samkvæmt vísitölu neysluverðs er þeim hluta af afborgunum sem nemur mismuninum frestað.
3. Mismunurinn, þ.e. sá hluti afborgana sem frestast, er færður á sérstakan jöfnunarreikning sem bætist við höfuðstól lánsins.
4. Ef afborganir af láninu samkvæmt greiðslujöfnunarvísitölunni verða hærri en afborganir samkvæmt neysluverðsvísitölu verður mismunurinn greiddur inn á jöfnunarreikninginn til lækkunar á höfuðstól lánsins.
5. Ef skuld er á jöfnunarreikningi við lok upphaflegs lánstíma er lánstíminn lengdur eins og nauðsynlegt er til þess að lánið verði greitt að fullu með sambærilegri greiðslubyrði og áður.
Þar sem um breytingu á upphaflegum skilmálum er að ræða þarf að ganga frá skjali um skilmálabreytingu og þinglýsa því. Lögin mæla fyrir um að greiðslujöfnun skuli vera lántakendum að kostnaðarlausu.
Já, lánshafar geta sagt sig frá greiðslujöfnun síðar á lánstímanum. Skilyrði fyrir slíkri breytingu er að lánið sé í fullum skilum. Sé skuld á jöfnunarreikningi þegar slík ákvörðun er tekin leggst hún við höfuðstól lánsins.