Aðalkjarasamningur er heiti sem notað er um kjarasamninga milli samtaka launafólks og atvinnurekenda um helstu grundvallaratriði varðandi laun, vinnutíma, réttindi og önnur starfskjör sem eru sameiginleg fyrir alla félagsmenn innan tiltekins stéttarfélags eða sambands stéttarfélaga. Algengast er að hugtakið sé notað um heildarkjarasamninga landssambanda stéttarfélaga. Landssambönd hér á landi sem aðild eiga að ASÍ eru Starfsgreinasamband Íslands, Landsamband íslenskra verslunarmanna, Rafiðnaðarsamband Íslands, Samiðn – Samband iðnfélaga og Sjómannasamband Íslands.

Aðilar vinnumarkaðarins er heiti sem er notað um samtök launafólks (stéttarfélög og þau sambönd sem þau tilheyra) annars vegar og samtök atvinnurekanda hins vegar. Heildarsamtök launafólks annars vegar og atvinnurekenda hins vegar á hinum almenna vinnumarkaði eru einkum Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins.  Oftast er átt við þau þegar vísað er til aðila vinnumarkaðarins.

Aðilaskipti að fyrirtæki eða hluta þess fela það í sér að nýr aðili, (einstaklingur eða lögaðili), tekur yfir ábyrgð á rekstri þess. Aðilaskipti að fyrirtæki eða hluta þess geta átt sér stað með sölu þess, leigu eða öðru framsali til nýs rekstraraðila. Ef aðilaskipti verða að fyrirtæki eða hluta þess er þeim sem tekur við rekstri þess skylt að taka yfir ráðningarsamninga starfsmanna með þeim réttindum og skyldum sem giltu gagnvart fyrri rekstraraðila.

Stjórnarskrá íslenska lýðveldisins mælir fyrir um bann við því að einstaklingar (og eftir atvikum fyrirtæki) séu knúnir á grundvelli fyrirmæla í lögum til að eiga aðild að tilteknu félagi. Þó er heimilt samkvæmt stjórnarskránni að kveða á um slíka skyldu með lögum ef slíkt telst nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.

Með aðildarskyldu að stéttarfélögum er átt við ákvæði í kjarasamningum sem mæla fyrir um skyldu allra þeirra sem vinna skv. þeim kjarasamningi til þess að eiga aðild að viðeigandi stéttarfélagi. Í kjarasamningnum er þá jafnframt að finna ákvæði þess efnis að atvinnurekandi skuldbindur sig til þess að hafa einungis félagsmenn þess stéttarfélags í starfi hjá sér. Slík ákvæði voru algeng fram á níunda áratug síðustu aldar eru er ekki lengur að finna í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði.

Hvergi í lögum eru ákvæði um aðildarskyldu launafólks að stéttarfélögum og í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur og lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna er beinlínis gert ráð fyrir að launafólk geti staðið utan stéttarfélaga.

Aðildarskylda er annað en og greinir sig frá svokölluðum forgangsréttarákvæðum kjarasamninga og ákvæðum laga og kjarasamninga er mæla fyrir um skil á iðgjöldum af launum starfsmanna.

Sjá einnig forgangsréttarákvæði kjarasamninga.

Alþýðusamband Íslands er heildarsamtök launafólks á almennum vinnumarkaði. ASÍ er fyrst og fremst sameiginlegur vettvangur þeirra landssambanda og aðildarfélaga þeirra sem aðild eiga að ASÍ í málum er varða  kjara- og atvinnumál en einnig í ýmsum öðrum málaflokkum. Þar vega menntamál, lífeyrismál, jafnréttismál og vinnuvernd hvað þyngst. ASÍ gegnir einnig þýðingarmiklu upplýsingar-, ráðgjafar- og aðhaldshlutverki gagnvart stjórnvöldum jafnt og stjórnarandstöðu, til dæmis með fjölbreyttri aðild að nefndum og ráðum, vinnu við undirbúning frumvarpa og umsögnum um lagafrumvörp og önnur þingmál. Þegar það á við kemur ASÍ fram fyrir hönd aðildarsamtaka sinna (landssambanda og stéttarfélaga) við kjarasamningsgerð og í samningum gagnvart stjórnvöldum.

Atvinnusjúkdómur er sjúkdómur, sem á beint eða óbeint rætur að rekja til óhollustu í sambandi við atvinnu manna, hvort heldur er vegna eðlis atvinnunnar, tilhögunar vinnu eða aðbúnaðar á vinnustað. Hér undir getur til dæmis fallið ofnæmi fyrir tilteknum efnum á vinnustað og sjúkdómar í stoðkerfi, svo sem brjósklos.

Atvinnuleyfi eru leyfi sem gefin eru út til atvinnurekanda og heimila honum hafa í starfi hér á landi, ríkisborgara frá ríkjum utan EES-svæðisins. Samkvæmt lögum um atvinnuréttindi útlendinga mega ríkisborgarar frá þeim ríkjum sem ekki eiga aðild að EES-samningnum ekki starfa hér á landi nema á grundvelli atvinnuleyfa. Meðal skilyrða fyrir útgáfu atvinnuleyfis er að atvinnurekandinn sýni fram á að hann hafi ekki geta ráðið Íslending eða ríkisborgara frá öðru EES-ríki í það starf.

Launamaður sem er án atvinnu, er í atvinnuleit og fullfær til vinnu telst atvinnulaus í skilningi laga um atvinnuleysistryggingar. Sjálfstætt starfandi einstaklingur sem er hættur rekstri telst einnig atvinnulaus í skilningi laga ef hann er í atvinnuleit og fullfær til vinnu.

Atvinnuleysistryggingasjóður hefur það hlutverk að veita launamönnum og sjálfstætt starfandi einstaklingum, sem eru atvinnulausir, fjárhagslega aðstoð meðan þeir eru í atvinnuleit og fullfærir til vinnu. Atvinnuleysistryggingasjóður starfar samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar og fjármagnaður með tekjum af atvinnutryggingagjaldi samkvæmt lögum um tryggingagjald.

Atvinnurekandi er einstaklingur eða fyrirtæki, sem hefur með höndum hvers kyns atvinnustarfsemi, kaupir vinnuframlag starfsmanna sinna og stýrir vinnu þeirra.

Aukafélagar eru jafnan taldir þeir sem ekki hafa formlega óskað eftir fullri aðild að því stéttarfélagi sem iðgjöld vegna þeirra eru greidd til. Aukafélagar skulu njóta allra réttinda innan félagsins og hjá sjóðum þess, annarra en kosningaréttar og kjörgengis. 

Ábyrgðasjóður launa ábyrgist greiðslu á kröfum launamanna og lífeyrissjóða í bú atvinnurekanda sem hefur verið úrskurðaður gjaldþrota eða þegar dánarbú hans er til opinberra skipta og erfingjar ábyrgjast ekki skuldbindingar. Einnig er heimilt, þegar sérstaklega stendur á, að ábyrgjast kröfur án undangenginna gjaldþrotaskipta enda liggi fyrir að atvinnurekandi hafi sannanlega hætt rekstri og tilraunir til að koma fram gjaldþrotaskiptum á búi hans hafi ekki borið árangur eða kostnaður af að koma fram gjaldþroti yrði að mati stjórnar sjóðsins óeðlilega mikill. Sjóðurinn ábyrgist greiðslu á kröfum vegna vangoldinna launa, bóta vegna slita á ráðningarsamningi, orlofs, bóta vegna vinnuslysa og iðgjaldakröfur lífeyrissjóða. Ábyrgðasjóður launa er fjármagnaður með ábyrgðargjaldi sem atvinnurekendur greiða.

Með orðunum beint ráðningarsamband er vísað til þess að beint og milliliðalaust samningssamband sé milli atvinnurekanda og þess  launafólks sem hjá honum starfar.

Með heitinu brúttólaun er átt við heildarlaun starfsmanns fyrir ákveðið launatímabil, s.s. viku eða mánuð, áður en lög- og samningsbundnar greiðslur hafa verið dregnar frá þeirri upphæð, s.s. vegna staðgreiðslu skatta og lífeyrisiðgjalda. Nettólaun er sú upphæð sem eftir stendur þegar slíkur frádráttur hefur verið framkvæmdur.

Atvinnurekendum ber samkvæmt lögum og kjarasamningum skylda til að skipuleggja vinnu starfsmanna sinna þannig að þeir fái a.m.k. 11 klst. samfellda lágmarkshvíld (daglegan hvíldartíma) á hverjum sólarhring.

Vinna á dagvinnutímabili, eins og það tímabil er nánar afmarkað í þeim kjarasamningi sem starfsmaður tekur laun eftir, er kölluð dagvinna. Vinna á dagvinnutímatímabili er greidd með dagvinnukaupi.

Dagvinnulaun eru laun sem greidd eru fyrir vinnu á dagvinnutímabili. Fyrir vinnu sem innt er af hendi utan dagvinnutímabils er greitt með sérstöku álagi sem venjulega er reiknað sem ákveðið hlutfall ofan á dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi. Er hún ýmist kölluð eftirvinna, yfirvinna eða næturvinna.

Dagvinnuskylda er sá tímafjöldi sem starfsmaður skal skila samkvæmt ráðningarsamningi á dagvinnutímabili.

Í kjarasamningum er mælt fyrir um hver vikulegur vinnustundafjöldi  starfsmanna í fullu starfi skuli vera, (talið í virkum vinnustundum), og um leið skilgreindur sá tímarammi frá morgni til kvölds sem þeirri vinnu skuli skilað á frá mánudegi til föstudags. Þessi daglegi tímarammi er kallaður dagvinnutímabil. Dagvinnutímabilið er haft rýmra en dagleg vinnuskylda starfsmanna og býður atvinnurekendum og starfsmönnum upp á ákveðinn sveigjanleika við ákvörðun eða samninga  um hvenær vinna skuli hefjast að morgni og ljúka að kvöldi. Dagleg vinnuskylda starfsmanns samkvæmt ráðningarsamningi getur þannig verið 8 klst. en dagvinnutímabilið 10 klst.

Dagkaup er fundið með því að deila tiltekinni tölu í föst mánaðarlaun viðkomandi. Þessi deilitala er mismunandi eftir því kjarasamningur á í hlut. Algeng deilitala vegna dagkaups er 21.67. 

Dagvinnutímakaup er fundið með því að deila tiltekinni tölu í föst mánaðarlaun viðkomandi. Þessi deilitala er mismunandi eftir því kjarasamningur á í hlut. Algeng deilitala er 173,33.  

Desemberuppbót er eingreiðsla sem atvinnurekendum ber samkvæmt kjarasamningi að greiða starfsmönnum sínum í byrjun desember ár hvert, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, þ.m.t. að því er varðar starfstíma og starfshlutfall á yfirstandandi ári.

Dráttarvextir eru refsivextir sem innheimtir eru ef krafa er greidd eftir gjalddaga. Seðlabankinn ákvarðar dráttarvexti á hverjum tíma. 

EES-samningurinn er skammstöfun fyrir Samningurinn um Evrópska Efnahagssvæðið. Hann var undirritaður 2. maí 1992 og tók gildi hér á landi á grundvelli laga nr. 2/1993. Aðildarríki EES-samningsins eru öll aðildarríki Evrópusambandsins annars vegar og Noregur, Ísland og Liechteinstein hins vegar. EES-samningurinn hefur það að markmiði að stuðla að stöðugri og jafnri eflingu viðskipta- og efnahagstengsla samningsaðila við sömu samkeppnisskilyrði og eftir sömu reglum með það fyrir augum að mynda einsleitt Evrópskt efnahagssvæði sem nefnist hér á eftir EES. EES-samningurinn mælir fyrir um a) frjálsa vöruflutninga b) frjálsa för launafólks c) frjálsa  þjónustustarfsemi d) frjálsa fjármagnsflutninga e) að komið verði á kerfi sem tryggi að samkeppni raskist ekki og að reglur þar að lútandi verði virtar af öllum og einnig f) nánari samvinnu á öðrum sviðum, svo sem á sviði rannsókna og þróunar, umhverfismála, menntunar og félagsmála. 

Einelti er skilgreint sem ámælisverð eða síendurtekin ótilhlýðileg háttsemi, þ.e. athöfn eða hegðun sem er til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beinist að. Kynferðisleg áreitni og annað andlegt eða líkamlegt ofbeldi fellur hér undir. Hér er ekki átt við skoðanaágreining eða hagsmunaárekstur sem kann að rísa á vinnustað milli stjórnanda og starfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna enda leiði slíkur skoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur ekki til þeirrar háttsemi sem lýst er hér að framan. Sjá nánar reglugerð nr. 1000/2004, um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum.

Einn réttur-ekkert svindl er heiti á sérstöku átaksverkefni sem Alþýðusamband Íslands í samvinnu við landsambönd innan sinna vébanda hratt af stað á árinu 2005 og hafði það að markmiði að upplýsa atvinnurekendur og erlent launafólk sem hér starfar um réttindi þess og skyldur samkvæmt kjarasamningum og lögum.

Félagsleg undirboð er háttsemi erlendra fyrirtækja á vinnumörkuðum annarra ríkja sem lýsir sér í því að starfsmenn á þeirra vegum vinna þar á kjörum sem eru undir ákvæðum laga og kjarasamninga, þeir njóta ekki þess aðbúnaður og öryggis á vinnustað sem lög gera kröfu um og svikist er um að greiða lög- og/eða samningsbundin gjöld af þeim til stofnana samfélagsins. Með þessu er brotið á réttindum viðkomanda starfsmanna, samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja er raskað auk þess sem grafið er undan stofnunum samfélagsins, tiltrú almennings á þeim og vilja þeirra til að fjármagna þær með sköttum og öðrum gjöldum.

Með félagafrelsi er átt við rétt manna til að stofna félög í þeim tilgangi að vinna sameiginlega að hagsmunamálum sínum, s.s. stjórnmálalegum, efnahagslegum, félagslegum eða trúarlegum. Hugtakið félagafrelsi vísar einnig til þess réttar manna að standa utan slíkra félaga (stundum kallað neikvætt félagafrelsi). Félagafrelsið er talið til grundvallarmannréttinda og er verndað í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum og í stjórnarskrám lýðfrjálsra ríkja. Félagafrelsið er verndað af 1. mgr. 74. íslensku stjórnarskrárinnar. Þar segir orðrétt: “Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess.” Hið neikvæða félagafrelsi er verndað af 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.Þar segir orðrétt: “Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.”

Á vinnumarkaði er með orðinu félagsaðild vísað til aðildar launafólks að stéttarfélögum í sinni starfs- eða atvinugrein.

Félagsbundinn vinnuréttur eru samningsbundnar reglur sem stéttarfélag hefur samið um fyrir hönd ótilgreinds hóps launafólks sem aðild á að viðkomandi stéttarfélagi og/eða starfar á félagssvæði þess. Þær reglur varða laun, vinnutíma og önnur starfskjör þeirra, þ.m.t. ákvæði er varða uppsögn ráðningarsamnings, rétt til launa vegna veikinda eða slysa, orlofsréttindi o.s.frv. Kallast slíkir samningar kjarasamningar. Samkv. 1.gr. l. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda eru laun og önnur starfskjör skv. kjarasamningum lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir allt launafólk í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða eru ógildir. Til félagsbundins vinnuréttar teljast einnig þær reglur er varða gerð kjarasamninga og eftirfylgni stéttarfélaga með framkvæmd þeirra á vinnumarkaði.

Félagsgjald í íslenskum vinnurétti er heiti á greiðslu sem launafólk greiðir af launum sínum til þess stéttarfélags sem semur um kaup og önnur starfskjör þess með kjarasamningi. Félagsgjaldið er bundið í lög eða samþykktir hvers stéttarfélags og er venjulega í formi hlutfallstölu. Algeng hlutfallstala er 1%. Samkvæmt kjarasamningum og lögum  er atvinnurekendum skylt að halda eftir iðgjaldi til viðeigandi stéttarfélags af launum allra starfsmanna sinna sem vinna þau störf sem kjarasamningurinn tekur til, hvort sem þeir eru fullgildir félagsmenn í því félagi eða ekki. Iðgjöldin renna í almennan sjóð stéttarfélags, svokallaðan félagssjóð og er ætlað að standa straum af rekstri og þjónustu félagsins við allt það launafólk sem starfar á félagssvæði þess. 

Hugtakið gengur í meginatriðum út á að tryggja skuli ölllum samfélagsþegnum borgaraleg réttindi óháð uppruna. Gert er ráð fyrir að íbúarnir séu ólíkir innbyrðis með ólíkan menningarbakgrunn og þannig komi samfélagið til með að vera samsett til frambúðar. Forsendur fjölmenningarlegs samfélags eru gagnkvæm virðing, víðsýni, jafnræði, lýðræði og sveigjanleiki til að hægt sé að skapa heilt og sterkt samfélag sem gerir styrk úr fjölbreytninni en ekki veikleika.

Foreldraorlof er samkvæmt lögum 13 vikna frí sem foreldrar eiga rétt á til að annast barn sitt. Réttur til foreldraorlofs stofnast við fæðingu barns og fellur niður er barnið nær átta ára aldri. Við ættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur er miðað við þann tíma þegar barnið kemur inn á heimilið, enda staðfesti barnaverndarnefnd eða aðrir til þess bærir aðilar ráðstöfunina. Ef foreldri þarf að sækja barnið til annarra landa getur foreldraorlof hafist við upphaf ferðar, enda hafi viðkomandi yfirvöld eða stofnun staðfest að barn fáist ættleitt. Hvort foreldri um sig á sjálfstæðan rétt til foreldraorlofs sem er ekki framseljanlegur. Foreldraorlofi fylgir ekki réttur til greiðslu launa úr Fæðingarorlofssjóði.

Við úthlutun á andvirði eigna þrotabús atvinnurekanda njóta kröfur starfsmanna vegna vangoldinna launa forgangs umfram svokallaðar almennar kröfur. Kröfur starfsmanna víkja á hinn bóginn fyrir kröfum sem njóta tryggingaréttinda í eigum þrotabús, þ.m.t. veðtrygginga í eignum þrotabús.

Þegar kjarasamningur hefur tekið gildi, að undangengnum samningaviðræðum aðila og atkvæðagreiðslu meðal þeirra sem eiga að vera bundnir af þeim samningi, er talað um að friðarskylda sé komin á í samskiptum hlutaðeigandi samningsaðila á samningstíma hans. Það þýðir að óheimilt er á gildistíma samningsins að knýja fram breytingar á efni hans með verkfalli eða verkbanni. Ef ágreiningur rís um túlkun kjarasamnings er aðilum hans heimilt að bera þann ágreining undir Félagsdóm.

Atvinnurekanda ber að skylda að skipuleggja vinnu sinna starfsmanna þannig að þeir fái a.m.k. 11. klst. lágmarkshvíld á hverjum sólarhring. Ef starfsmaður fær ekki a.m.k. 11 klst. samfellda hvíld á sólarhring skapar það honum samkvæmt kjarasamningi svokallaðan frítökurétt. Frítökuréttur reiknast þannig að sá tími sem hin daglega lágmarkshvíld skerðist um er margfaldaður með 1 ½. Svo dæmi sé tekið þá leiðir skerðing daglegs hvíldartíma um 2 klst. til 3 klst. frítökuréttar.

Í EES-samningnum er mælt fyrir um rétt ríkisborgara EES-ríkja til að fara í atvinnuleit til annarra EES-ríkja og ráða sig þar til vinnu án þess að þurfa að sækja um atvinnuleyfi af þeim sökum. Þessi réttur er í EES-samningnum kallaður frjáls för launafólks.

Fyrirtækjasamningur er kjarasamningur sem gerður er á milli tiltekins fyrirtækis annars vegar og eins eða fleiri stéttarfélaga hins vegar um laun og önnur starfskjör þeirra starfsmanna sem hjá fyrirtækinu starfa. Fyrirtækjasamningar eru algengir í stóriðju.

Kjarasamningar heimila atvinnurekanda og fulltrúum starfsmanna að semja sín á milli um aðlögun á ákvæðum kjarasamnings sem gildir að öðru leyti um kjör þeirra, að þörfum vinnustaðarins með frávikum varðandi ákveðna efnisþætti, enda náist samkomulag um endurgjald starfsmanna. Þessi þættir eru m.a. sveigjanlegt dagvinnutímabil, fjögurra daga vinnuvika og afkastahvetjandi launakerfi.

Fæðingarorlof er samkvæmt lögum allt að þriggja mánaða tímabil sem hvort foreldri um sig á rétt á vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Þessi réttur er sjálfstæður og er ekki framseljanlegur. Auk þessa eiga foreldrar sameiginlegan rétt á þremur mánuðum til viðbótar sem annað foreldrið getur tekið í heild eða foreldrar skipt með sér.

Réttur til fæðingarorlofs vegna fæðingar fellur niður er barnið nær 18 mánaða aldri. Forsjárlaust foreldri á rétt til fæðingarorlofs liggi fyrir samþykki þess foreldris sem fer með forsjána um að forsjárlausa foreldrið hafi umgengni við barnið þann tíma sem fæðingarorlof stendur yfir. Fæðingarorlofi fylgir réttur til greiðslu úr Fæðingarorlofssjóði.

Gengishækkun veldur því að erlendur gjaldeyrir verður ódýrari í íslenskum krónum talið. Innfluttar vörur verða ódýrari og færri íslenskar krónur fást fyrir útfluttar vörur.

Gengislækkun veldur því að erlendur gjaldeyrir verður dýrari í íslenskum krónum talið. Innfluttar vörur verða dýrari og fleiri íslenskar krónur fást fyrir útfluttar vörur.

Gengisvísitala mælir breytingar á verði gjaldmiðils. Við gengislækkun hækkar gengisvísitalan og öfugt.

Laun starfsmanna falla í gjalddaga með reglulegu millibili eftir því sem nánar er kveðið á um í þeim kjarasamningi sem þeir vinna samkvæmt. Atvinnurekanda ber á hinum umsamda gjalddaga að greiða starfsmönnum sínum laun fyrir vinnu þeirra á síðasta launatímabili. Launatímabil eru skilgreind í kjarasamningum, frá einni viku til eins mánaðar.

Samkvæmt lögum um gjaldþrotaskipti telst aðili, einstaklingur eða fyrirtæki, gjaldþrota ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra falla í gjalddaga og ekki verður talið sennilegt að greiðsluörðugleikar hans muni líða hjá innan skamms tíma. Úrskurður um gjaldþrot atvinnurekanda er meginforsenda þess að Ábyrgðasjóður launa geti greitt kröfur vegna vangoldinna launa starfsmanna.

Hagvöxtur er aukning landsframleiðslu á föstu verðlagi milli ára.

Hlunnindi er samheiti yfir ýmis konar greiðslur eða annað endurgjald umfram hefðbundin laun sem atvinnurekandi lætur starfsmönnum í té á grundvelli kjarasamnings eða ráðningarsamnings. Hlunnindi geta verið í formi peningagreiðslu eða annars konar endurgjalds, s.s. aðgangs að mötuneyti í húsnæði atvinnurekanda, fæðispeninga, afnota af bifreið, bifreiðastyrkur, húsnæðisstyrkur, fatapeningar o.s.frv.

Hlutabréf er hlutdeildarskírteini í hlutafélagi. Ávinningur hlutahafa af hlutabréfaeign er tvenns konar, annars vegar getur markaðsverð hlutabréfa hækkað og hins vegar geta þau gefið af sér arð. Arður er greiddur sem hlutfall af nafnverði og ræðst því ekki af gengi hlutabréfanna. Ávöxtun hlutabréfa er háð gengi þeirra á markaði og því eru þau áhættusamari en t.d. skuldabréf.

Starfsmaður telst vera í hlutastarfi ef umsamið starfshlutfall hans, hvort sem það byggist á vinnuskyldu hluta úr degi eða hlutastarfi með öðrum hætti, er minna en umsamið eða lögbundið starfshlutfall starfsmanns í fullu starfi. Hlutastarfsmaður skal njóta sama réttar til greiðslu samningsbundinna og lögbundinna áunninna réttinda, svo sem um frídaga, veikinda- og slysadaga, uppsagnarfrests, starfsaldurshækkana, o.fl., og þeir sem vinna fullan vinnudag og skulu greiðslur miðaðar við starfshlutfall og venjulegan vinnudag viðkomandi starfsmanns.

Hópuppsögn er skilgreind í lögum sem áform atvinnurekanda um uppsögn á tilteknum hópi starfsmanna á 30 daga tímabili af ástæðum sem ekki tengjast hverjum einstökum þeirra. Atvinnurekanda er skylt við slíkar aðstæður að veita fulltrúum starfsmanna upplýsingar um hvaða ástæður búa að baki slíkum áformum og hafa við þá samráð, einkum um leiðir til að koma í veg fyrir áformin gangi eftir eða í því skyni að fækka í þeim hópi starfsmanna sem fyrir þeim verða.

Í lögum og kjarasamningum er mælt fyrir um rétt starfsmanna til daglegrar og vikulegra lágmarkshvíldar. Hvíldartímareglur er samheiti yfir þær reglur sem um það efni gilda.

Höfuðstóll er það fjármagn sem stofnendur leggja fram við stofnun fyrirtækis. Einnig er talað um höfuðstól lána sem er fjárhæð lánsins án vaxta og verðbóta.

Orðið iðngrein vísar til atvinnustarfsemi, sem er rekin í formi handiðnaðar eða verksmiðjuiðnaðar, án tillits til þess hvaða efni eða orka, vélar eða önnur tæki eru notuð eða hvaða vörur eða efni sem framleidd eru við þann iðnað. Helstu iðngreinar eru ýmsar greinar rafiðnaðar, trésmíði, málmsmíði, prentiðnaðar, hársnyrtigreinar o.s.frv. Rétt til iðnaðarstarfa í iðngreinum sem löggiltar hafa verið í reglugerð iðnaðarráðherra, hafa meistarar, sveinar og nemendur í hlutaðeigandi iðngrein. Iðngreinar, sem reknar eru sem handiðnaður og löggiltar hafa verið í reglugerð iðnaðarráðherra, skulu ávallt reknar undir forstöðu meistara.

Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði. Jafnrétti kynjanna þýðir að kynin séu jafn sjáanleg í samfélaginu, jafn valdamikil og taki þátt í opinberu lífi og einakalífi í jöfnum hlutföllum.

Formlegt jafnrétti næst með lögum.

Atvinnurekendum ber samkvæmt lögum skylda til að greiða konum og körlum sem hjá þeim starfa jöfn laun og sömu kjör vinni þau jafnverðmæt og sambærileg störf.

Með launum er átt við almennt endurgjald fyrir störf og hvers konar frekari þóknun, beina og óbeina, hvort heldur er með hlunnindagreiðslum eða með öðrum hætti, sem atvinnurekandi greiðir starfsmanni sínum fyrir vinnu hans.

Með jöfnum launum er átt við að laun skulu ákveðin á sama hátt fyrir konur og karla og að þau viðmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðun feli ekki í sér kynjamismunun. Með kjörum er, auk launa, átt við lífeyris-, orlofs- og veikindarétt og hvers konar önnur starfskjör eða réttindi sem metin verða til fjár.

Í kjarasamningum eru ákvæði um laun fyrir dagvinnu og yfirvinnu auk ákvæða um ýmis konar álagsgreiðslur, vinnutíma starfsmanna, launarétt þeirra sem forfallast vegna veikinda eða slysa, orlofsréttindi, fyrirkomulag við uppsögn ráðningarsamninga, greiðslur í lífeyrissjóð og sjóði stéttarfélaga o.m.fl. Kjarasamningar hafa almennt gildi á vinnumarkaði skv. lögum um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980. Hin lögbundna staða kjarasamninga hefur m.a. þau áhrif að ákvæði í ráðningarsamningi starfsmanns og atvinnurekandi  um lakari kjör en kjarasamningur kveður á um eru ógild og ekki bindandi. Aðilum er á hinn bóginn frjálst að semja um hærri laun og meiri réttindi en viðkomandi kjarasamningur gerir ráð fyrir.

Orðið kyn á íslensku lýsir bæði því sem á ensku heitir sex og gender. Sex er líffræðilegt – annað hvort kven- eða karlkyn.

Gender er félagslegt – eiginleikar sem við teljum eiga við annað kynið frekar en hitt og einnig er þetta hugtak notaði til að skilgreina samband kynjanna. Orðið kyngervi hefur verið notað fyrir gender. Hugtakið kynferði vísar í raun til líffræðilegra þátta.

Í líffræðilegum skilningi vísar hugtakið kyn (sex) til líffræðilegs munar á konum og körlum sem eru þau sömu alls staðar. Dæmi um þetta er geta kenna til að ala börn.

Í félagsfræðilegum skilningi vísar hins vegar hugtakið ky, eða kynferði (gender) til félagslega mótaðra hlutverkja kynjanna og þeirrar stöðu sem þau hafa í samfélaginu vegna þeirra. Í hverju samfélagi eru misjöfn viðhorf, væntingar, réttindi og skyldur tengdar því að vera karl eða drengur annars vegar og kona eða stúlka hins vegar. Félagsfræðilegt hlutverk kynjanna ee breytilegt frá einu samfélagi til annrs og þannig getur hlutverk sem tengist körlum í einu samfélagi verið tengt konum í öðru.

Innan hvers samfélags eru kynhlutverk einnig mjög mismunandi en sá munur ákvarðast t.d. af aldri, trúarbrögðum og stétt. Félagsleg hlutverk kynjanna eru stöðugum breytingum undirorpið og geta breyst í grundavllaratriðum frá einni kynslóð til annarrar. (Stefna ÞSSÍ í janfréttismálum).

Kynþáttahyggja (racism) er sú trú að kynþættir  mannkyns séu mismunandi og er henni beitt til þess að réttlæta ýmislegt félagslegt misrétti sbr. félagslega einangrun, fjárhagslega kúgun og jafnvel útrýmingu. Kynþáttahatari er því sá sem lætur þessa trú hafa áhrif á hegðun sína og hugsun. Segja má að kynþáttahyggja sé tilbúningur sem hefur þann tilgang að viðhalda misrétti og er ójöfnuðurinn því hvorki náttúrulega skapaður né eðlilegur. Trúin á ólíka kynþætti sem vísindalegt fyrirbæri hefur verið nefnd ein lífseigasta goðsögn samtímans. Á 19. öldinni náði hugtakið sterkum hugmyndafræðilegum tökum með þróun líffræðilegra og félagslegra kenninga sem röðuðu manneskju upp á gildishlaðin þrep líffræðilegrar og menningarlegrar þróunar. Þar sem ,,hvíti” maðurinn trónaði á toppnum en ,,svarti” var á botninum.

Landsfélag í skilningi laga ASÍ er stéttarfélag hvers félagssvæði er landið allt eða verulegur hluti þess landfræðilega og hvað varðar þann fjölda félagsmanna á samningssviðum sem það semur fyrir. Landsfélög innan ASÍ eru t.d. Flugfreyjufélag Íslands, Félag bókagerðarmanna og VM. Aðild að ASÍ var á tímabili bundin við landssambönd og landsfélög en nú ( eftir ársfund 2010 ) ráða aðildarfélögin því hvernig þau skipa aðild sinni, beint eða í gegnum landssambönd.

Landsframleiðsla er framleiðsla þjóðarbúsins á einu ári. Hrein landsframleiðsla er verg landsframleiðsla að frádregnum afskriftum.

Stéttarfélög sem semja um laun og önnur starfskjör ákveðinna hópa launafólks á vinnumarkaði, s.s. almenns verkafólks, iðnaðarmanna, starfsfólks í prentiðnaði o.s.frv., eru flest aðilar að landssamböndum sem þau hafa sjálf stofnað til að samræma störf sín og til að annast sameiginleg hagsmunamál fyrir sína hönd. Meðal slíkra landssambanda eru Starfsgreinasamband Íslands, Landssamband íslenskra verslunarmanna, Samiðn og Rafiðnaðarsamband Íslands.

Laun er endurgjald starfsmanns í formi peninga sem atvinnurekanda ber samkvæmt kjarasamningi og/eða ráðningarsamningi að greiða starfsmanni fyrir vinnuframlag hans yfir tiltekið tímabil sem oftast er einn mánuður en getur einnig náð til skemmra tímabils, s.s. einnar viku. Laun geta verið reiknuð á grundvelli tímakaups eða í formi mánaðarlauna, en auk þess teljast til launa ýmsar álagsgreiðslur sem atvinnurekanda ber að greiða ber fyrir vinnu starfsmanna utan dagvinnutímabils, fyrir vaktavinnu o.s.frv. Laun er venjulega notað í þrengri merkingu en starfskjör. Hugtakið starfskjör nær til fleiri þátta endurgjalds atvinnurekanda.

Með launajafnrétti er í skilningi laga átt við að konum og körlum sem starfa hjá sama atvinnurekanda skuli greidd jöfn laun og njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf.

Hugtakið launajafnrétti á einnig við í þeim tilvikum þegar sagt er að launafólk skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt störf án tillits til þjóðernis, kynþáttar, stjórnmálaskoðana eða annarra sambærilega þátta.

Með launalausu leyfi er átt við samning atvinnurekanda og stafsmanns um leyfi þess síðarnefnda frá störfum um tiltekinn tíma án launa, en án þess að ráðningarsambandi þeirra skuli teljast lokið af þeim sökum. Kjarasamningar hafa að geyma ákvæði um rétt starfsmanna til slíkra leyfa að uppfylltum öðrum skilyrðum og um áhrif þeirra á réttarsamband aðila, ávinnslu réttinda o.s.frv. Slík leyfi geta einnig verið byggð á samkomulagi aðila.

Launamaður er einstaklingur sem selur vinnuafl sitt á vinnumarkaði og vinnur undir stjórn og á ábyrgð atvinnurekanda gegn endurgjaldi í formi launa og annarra starfskjara samkvæmt kjarasamningi, lögum eða ráðningarsamningi.

Launaseðill er kvittun atvinnurekanda fyrir launum og öðrum starfskjörum sem starfsmaður hefur unnið fyrir á tilteknu launatímabili samkvæmt kjarasamningi og ráðningarsamningi og er jafnframt til staðfestingar á samnings- og lögbundum frádrætti, s.s. vegna staðgreiðslu skatta, iðgjalda í lífeyrissjóð, félagsgjalda o.fl. Í kjarasamningum er mælt fyrir um hvaða upplýsingar launaseðlar skulu að lágmarki geyma. Algengt er að mælt sé fyrir um sundurliðun launa, m.a. í dagvinnu, yfirvinnu og stórhátíðarvinnu auk þess sem allur frádráttur launa skuli sundurliðaður. Orlofslaun séu skráð á launaseðill sem og áunninn frítökuréttur.

Ef þú er orðin 16 ára ber þér ber skylda til að greiða iðgjald í lífeyrissjóð af öllum launum þínum. Hlutverk lífeyrissjóða er að sjá um að greiða út ellilífeyri til þín, þegar þú hætta störfum vegna aldurs (verður 67 ára) eða greiða út örorkulífeyri til þín ef þú verður að hætta störfum eftir slys eða veikinda. Bæði þú og vinnuveitandi þinn greiða í lífeyrissjóðinn. Framlag þitt er 4% af launum og kemur fram á launaseðli en framlag launagreiðanda er 7% af launum.

Með mánaðarlaunum er átt við að laun starfsmanns séu ekki nákvæmlega reiknuð skv. tímafjölda á mánuði heldur í formi einnar fastrar upphæðar sem er hin sama alla mánuði ársins þó mislangir séu.

Þau laun sem atvinnurekendur eru tilbúnir til þess að greiða umfram lágmarksákvæði kjarasamninga  eru almennt kölluð markaðslaun til aðgreiningar frá umsömdum launatöxtum kjarasamninga.

Mælieiningaverð er verð fyrir hvert kíló eða lítra af vöru. Mælieiningarverð gerir kleift að bera saman verð óháð stærð umbúða.

Ný-kynþáttahyggja felur í sér að allir hópar mannkyns séu í sjálfu sér jafngildir. Hins vegar sé menning þeirra ósamræmanleg og því sé ólíkum hópum mannkyns ókleift að búa saman í sátt og samlyndi. Í þessu felst því aðskilnaðarstefna. Aðskilnaðurinn er réttlættur á þeirri forsendu að menning hafi eitthvert náttúrulegt ,,eðli” og sé á einhvern hátt afmörkuð og áþreifanleg, Kynþáttafordómar hafa því tekið á sig margræðari mynd, en lifa nú áfram að einhverju leyti samofnir hugmyndum um menningu og þjóðerni. Ný-kynþáttahyggja er því mun óljósari, meinlausari á yfirborðinu og því erfiðara að koma auga á hana og uppræta.

Vinna sem unnin er á að nóttu til samkvæmt ákveðnu vaktavinnukerfi.

Næturvinna er skilgreind sem vinna sem fer fram á næturvinnutímabili. Með næturvinnutímabili er að jafnaði átt við vinnu sem framkvæmd er á tímabilinu 17:00 til 07:30.

Orlof er frí frá störfum sem starfsmaður ávinnur sér rétt til með vinnu fyrir atvinnurekanda á orlofsári. Samkvæmt lögum skal veita orlof í einu lagi á tímabilinu frá 2. maí til 15. september. Að jafnaði ávinnur launafólk sér rétt til tveggja orlofsdaga fyrir hvern unninn mánuð.

Starfsmaður ávinnur sér rétt til orlofs og orlofslauna á orlofsári. Orlofsárið er skilgreint í lögum sem tímabilið frá frá 1. maí til 30. apríl.

Ef atvinnurekendi stendur ekki í skilum með greiðslu orlofslauna, án þess þó að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, getur launamaður eða stéttarfélag í umboði hans snúið sér til Ábyrgðasjóðs launa með orlofslaunakröfuna. Krafa skal studd fullnægjandi gögnum um fjárhæð hennar, svo sem launaseðlum og vottorði viðkomandi atvinnurekanda eða löggilts endurskoðanda hans.

Orlofslaun er greiðsla sem atvinnurekandi greiðir starfsmanni sínum í samræmi við áunninn rétt hans til orlofs á orlofsárinu.

Orlofslaun reiknast við hverja launagreiðslu þannig að af heildarlaunum reiknast orlofslaunahlutfall viðkomandi starfsmanns að lágmarki 10,17%. Þetta hlutfall getur verið hærra samkvæmt kjarasamningi. Orlofslaun koma til greiðslu í upphafi orlofstöku.

Orlofstímabil er sá tími sem starfsmenn taka orlof sitt.  Samkvæmt lögum um orlof er orlofstímabilið tímabilið frá 2. maí til 15. september. Orlofstímabilið skv. kjarasamningum getur verið annað, til dæmis frá 2. maí til 30. september.

Orlofsuppbót er heiti á eingreiðslu sem atvinnurekendum ber samkvæmt kjarsamningi að greiða starfsmönnum sínum ár hvert í tengslum við orlofstöku þeirra.

Ráðningarsamningur atvinnurekanda og starfsmanns er ótímabundinn hafi ekki verið samið fyrirfram um starfslok miðað við tiltekna dagsetningu, lok ákveðins verkefnis eða annað afmarkað skilyrði.

Með hugtakinu óvinnufærni er átt við að ástand manns, andlegt eða líkamlegt, sé með þeim hætti að það hindri hann í að vinna starf sitt.

Hugtakið óvinnufærni hefur sérstaka þýðingu í umfjöllun um skilyrði fyrir rétti launamanna til greiðslu launa í forföllum vegna veikinda eða slysa.

Sjá nánar veikindi, vinnuslys, sjómenn

Persónuafsláttur er heiti á upphæð sem kemur til lækkunar á reiknuðum tekjuskatti launamanns samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Upphæð persónuafsláttar manna á ári hverju er ákveðin með lögum.

Sérhverjar persónugreindar eða persónugreinanlegar upplýsingar um hinn skráða, þ.e. upplýsingar sem beint eða óbeint má rekja til tiltekins einstaklings, látins eða lifandi.

Samningssamband atvinnurekanda og starfsmanns vegna starfa hins síðarnefnda í þágu þess fyrrnefnda.

Ráðningarsamningur er samningur atvinnurekanda og starfsmanns um að vinnu þess síðarnefnda undir stjórn og á ábyrgð þess fyrrnefnda gegn endurgjaldi í formi peninga og annarra starfskjara samkvæmt þeirri skipan sem ákveðin er með kjarasamningi, lögum og ráðningarsamningi aðila. Ráðningarsamningar skulu vera skriflegir eða ráðning staðfest skriflega af atvinnurekanda.  

Orðin rauðir dagar eru notað um lög- eða samningsbundna frídaga sem falla á virka daga vikunnar.

Samkvæmt lögum um tóbaksvarnir eiga starfsmenn rétt á reyklausu andrúmslofti innan dyra á vinnustað sínum og ber atvinnurekanda að sjá til þess að hann njóti þess réttar.

Að vissum skilyrðum uppfylltum eru reykingar þó leyfðar á veitinga- og skemmtistöðum.

Reynslutímabil er tími (venjulega stuttur) í upphafi ráðningar sem aðilar ráðningarsambandsins geta notað til að meta hvort áframhald skuli vera á samningssambandi þeirra. Á því tímabili er uppsagnarfrestur stuttur eða enginn sbr. nánari ákvæði kjarasamninga.

Ríkissáttasemjari hefur það hlutverk samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur að annast sáttastörf í vinnudeilum milli launafólks og félaga þess annars vegar og atvinnurekenda og félaga þeirra hins vegar. Honum ber ber einnig að fylgjast með ástandi og horfum í atvinnulífi og á vinnumarkaði um allt land, með þróun kjaramála og atriðum sem valdið gætu ágreiningi í samskiptum samtaka atvinnurekenda og stéttarfélaga. Ríkissáttasemjari heldur skrá yfir gildandi kjarasamninga.

Skuldabréf er skuldaviðurkenning þar sem lántakandinn lofar að endurgreiða eiganda bréfsins lánsfjárhæðina á tilteknum gjalddaga/gjalddögum, auk þeirra vaxta sem tilteknir eru á bréfinu. Tryggingar skuldabréfa geta verið með ýmsum hætti t.d. sjálfskuldarábyrgð eða veð í fasteign. Skuldabréf geta verið verðtryggð séu þau til lengir tíma en fimm ára. 

Atvinnurekendum er samkvæmt kjarasamningi skylt að kaupa atvinnuslysatryggingu, svokallaða slysatryggingu launþega, hjá tryggingafélagi. Þessi trygging greiðir starfsmönnum bætur vegna vinnuslysa er leiða til tímabundinnar eða varanlegrar örorku og maka þeirra dánarbætur ef starfsmaður lætur lífið af völdum vinnuslyss. Ekki skiptir máli hvort atvinnurekandi ber sakarábyrgð á tjóni launamanns eða ekki. Þetta er því nokkurskonar “kaskótrygging”. Kaupi atvinnurekandi ekki slíka tryggingu ber hann sjálfur ábyrgð á greiðslu þeirra tryggingabóta sem launamaður hefði ella notið.

Í staðalímyndum felast ákveðnar hugmyndir um einkenni hóps s.s. sameiginlegt gildismat, hegðun eða útlit sem svo er yfirfært á alla meðlimi hans. Þannig myndar fólk sér skoðun á einstaklingi út frá fyrirfram gefnum hugmyndum, jafnvel án þess að þekkja til hans persónulega. Staðalímyndir eru alltaf neikvæðar þrátt fyrir að þær feli einnig í sér jákvæð einkenni á borð við ,,Asíubúar eru vinnusamir”, ,,blökkumenn eru góðir í íþróttum”, ,,Íslendingar eru bældir og feimnir”. Alltaf er um flokkun og einföldun að ræða og þar sem engar tvær manneskjur eru eins gefa staðalmyndir alltaf ranga mynd. Staðalímyndir geta jafnvel reynst hættulegar vegna tilhneigingar þeirra til að verða að veruleika (self fullfilling prophesy). Þ.e.a.s. þegar manneskja samsamar sig hópi sem hefur mjög gildishlaðna staðalímynd fer sú hin sama að samsama sig einkennum þeirra. Óhætt er að segja að staðalímyndir séu forsenda hvers konar fordóma í samfélaginu.

Staðgreiðsla nær til útsvars, tekjuskatts og tryggingagjalds þar með talið er gjald til ábyrgðasjóðs launa vegna gjaldþrota, markaðsgjald og slysatryggingariðgjald af launum sjómanna. Launagreiðandi skal ótilkvaddur, eigi sjaldnar en mánaðarlega, skila til innheimtumanns ríkissjóðs sérstakri skilagrein og því staðgreiðslufé sem honum bar að halda eftir af launum og reiknuðu endurgjaldi.

Lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980, með síðari breytingum. Í starfskjaralögum er mælt fyrir um að laun og önnur starfskjör sem aðilar vinnumarkaðarins semja um skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Samkvæmt þessum lögum hafa kjarasamningar almennt gildi á vinnumarkaði. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar kveða á um eru ógildir.

Starfsmannaleiga er þjónusta sem felst í því að starfsmenn á skrá starfsmannaleigufyrirtækis eru leigðir gegn gjaldi til annarra fyrirtækja (notendafyrirtækja) til að starfa undir þeirra stjórn til lengri eða skemmri tíma. Um starfsmannaleigur er fjallað í lögum nr. 139/2005.

Stéttarfélög eru lögformlegur samningsaðili um kaup og kjör meðlima sinna, enda hafi félagið í samþykktum sínum ákveðið að láta starfsemi sína taka til slíkra málefna. Í 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins segir orðrétt:  “Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess. Félag má ekki leysa upp með ráðstöfun stjórnvalds. Banna má þó um sinn starfsemi félags sem er talið hafa ólöglegan tilgang, en höfða verður þá án ástæðulausrar tafar mál gegn því til að fá því slitið með dómi.”

Sjúkrasjóður er sjóður sem stéttarfélag stofnar og starfrækir í þeim tilgangi að veita félagsmönnum fjárhagslegan stuðning vegna veikinda, slysa eða annarra tiltekinna áfalla sem þeir eða aðrir þeim nákomnir kunna að verða fyrir. Sumir sjúkrasjóðir veita jafnaframt styrki vegna líkamsræktar, sjúkraþjálfunar, krabbameinsskoðunar, gleraugna- og heyrnatækjakaupa o.fl. Sjúkrasjóðir stéttarfélaga eru fjarmagnaðir með gjaldi sem atvinnurekendur greiða. Gjaldið er 1% af launum starfsmanna.

Kaup sem greitt er fyrir hverja unna vinnustund.

Ráðningarsamningur þar sem lok ráðningarsambands er bundið tiltekinni dagsetningu, ákveðnum verklokum eða öðru skýrt afmörkuðu skilyrði.

Trúnaðarmaður stéttarfélags er fulltrúi stéttarfélags á vinnustað. Hann er kosinn úr hópi starfsmanna og er verkefni hans að gæta þess að sá kjarasamningur sem starfsmenn vinna eftir sé haldinn af atvinnurekanda og að ekki sé gengið á félagslegan eða borgaralegan rétt starfsmanna.

Ef daglegur hvíldartími starfsmanns er skertur, þ.e. hann fær ekki a.m.k. 11 klst. samfellda lágmarkshvíld á sólarhring, þá ber atvinnurekanda að veita honum samsvarandi hvíldartíma, helst í beinu framhaldi.

Upplýsingar og samráð vísa til þess réttar starfsmanna að atvinnurekandi upplýsi þá, og hafi eftir atvikum samráð við fulltrúa þeirra, um atriði sem áhrif hafa á það hvernig vinna þeirra er skipulögð, atvinnustig innan fyrirtækis, atvinnuöryggi starfsmanna og um ástand og horfur í rekstri viðkomandi fyrirtækis. Um þessi réttindi launafólks er m.a. fjallað í lögum um hópuppsagnir, lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, lögum um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum og lögum um aðild starfsmanna að Evrópufélögum.

Sá tími sem líður frá því að uppsögn samkvæmt yfirlýsingu atvinnurekanda eða launamanns tekur gildi, við viku- eða mánaðarmót, þar til ráðningarsamningur aðila telst á enda runninn. Um lengd uppsagnarfrests er fjallað í kjarasamningum, lögum eða eftir atvikum ráðningarsamningi sé uppsagnarfrestur ákveðinn lengri en kjarasamningar eða lög ákveða.

Með útsendum starfsmönnum er átt við starfsmenn erlendra fyrirtækja sem senda þá á sínum vegum til annarra landa, þ.m.t. hingað til lands, til tímabundinna starfa í tengslum við veitingu þjónustu á tilteknu sviði, einkum í tengslum við byggingaframkvæmdir.

Hugtakið veikindaréttur vísar til réttar launamanna til áframhaldandi launa frá atvinnurekanda geti þeir ekki stundað vinnu vegna veikinda eða slysa sem þeir verða fyrir í frítíma sínum. Meginreglan er sú að eftir einn mánuð í starfi öðlast launamenn rétt til fullra launa í tvo daga og svo bætast tveir veikindadagar við þann rétt í hverjum mánuði.  Eftir því sem launamaður starfar lengur hjá sama atvinnurekanda þeim mun lengri veikindaréttur ávinnst, en ákveðið hámark er þó á réttinum sem er mismunandi eftir kjarasamningum. Veikindaréttur er heildarréttur á hverju 12 mánaða tímabili án tillits til tegundar sjúkdóms.

Verðbólga er hækkun á almennu verðlagi í hagkerfinu. Algengasti mælikvarðinn á verðbólgu er hækkun á vísitölu neysluverðs sem Hagstofa Íslands mælir mánaðarlega. 

Verðbréf er sameiginlegt heiti yfir skuldabréf og hlutabréf.

Verðtrygging tryggir að verðgildi peninga rýrni ekki yfir tíma. Hægt er að verðtryggja innlán í bönkum sem bundinn eru til a.m.k. þriggja ára og útlán sem eru til a.m.k. fimm ára. Verðtrygging tekur mið af breytingum á vísitölu neysluverðs.

Verkfall er aðgerð sem stéttarfélag beitir í þeim tilgangi að vinna að framgangi krafna sinna í vinnudeilum. Verkfall getur verið hvers konar rof á þeirri vinnu sem launafólki er skylt samkvæmt ráðningarsamningi og kjarasamningi að inna af hendi, enda sé aðgerðin framkvæmd með aðild stéttarfélags og uppfylli önnur skilyrði um form samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur. Kjósa verður um það meðal félagsmanna hvort að félagsmenn vilja þrýsta á kröfur sínar með því að fara í verkfall. Sé það vilji meirihluta félagsmanna að fara í verkfall er boðað til verkfalls á ákveðnum degi og eiga allir félagsmenn sem starfa eftir viðkomandi kjarasamningi að leggja niður vinnu. Ekki er heimilt að ráða aðra starfsmenn til að ganga í störf viðkomandi á meðan né heldur að reka starfsmenn fyrir að fara í verkfall.

Vextir eru það endurgjald sem greiða þarf fyrir peningalán.

Hámarksvinnutími starfsmanna á viku, að yfirvinnu meðtalinni, skal ekki vera umfram 48 klukkustundir að meðaltali á (hverju fjögurra mánaða tímabili). Samkvæmt kjarasamningi er aðilum heimilt um lengra viðmiðunartímabil.

Viðskiptajöfnuður er mismunur á tekjum til landsins vegna útflutnings vöru og þjónustu og útgjöldum úr landi vegna innflutnings.

Á vinnumarkaði selja launamenn atvinnurekendum vinnuafl sitt með þeim kjörum sem ákveðin eru í kjarasamningum, lögum og ráðningarsamningi. Vinnumarkaður er sagður almennur ef atvinnurekandinn ereinstaklingur eða fyrirtæki í eigu einkaaðila eða opinbers aðila, en opinber ef atvinnurekandinn er stofnum á vegum ríkis eða sveitarfélags.

Ef þú lendir í slysi í vinnunni eða á leið í og úr vinnu, átt þú rétt á launum frá vinnuveitanda í allt að þrjá mánuði. Eftir að rétti þínum til launa frá atvinnurekenda líkur getur þú sótt um slysadagpeninga hjá Tryggingastofnun ef þú ert óvinnufær í a.m.k. 10 daga og þú getur einnig átt rétt á greiðslum úr sjúkrasjóði hjá stéttarfélagi þínu.

Sá tími sem starfsmaður er við störf, til taks fyrir atvinnurekandann og innir af hendi störf sín eða skyldur. Hugtakið virkur vinnutími á rætur að rekja til vinnutímasamnings ASÍ og SA en hann byggir á markmiðum um vinnuvernd starfsmanna.

Þjóðarframleiðsla er landsframleiðsla að viðbættum nettó launa- og eignatekjum frá útlöndum.

Þjóðernishyggja er sú félagslega og pólitíska skoðun að þjóðerni sé mælikvarði á einkenni fólks, hegðun og hugsun. Henni  fylgir oft sú skoðun að blöndun þjóða sé af hinu illa og að sumar þjóðir séu öðrum þjóðum „æðri“. Þessi skoðun eða stefna hefur verið grundvöllur ofsókna þjóða gegn öðrum um aldir. Þjóðernishyggja byggir á hugmyndinni um þjóðríkið, þ.e. lögleg og siðferðisleg réttindi ríkisvalds yfir tilteknu landsvæði og íbúum þess, líkt og um raunverulega og siðferðislega einingu sé að ræða. Þjóðerni, líkt og þjóð, sé því tilbúningur sem vissulega hefur orðið að veruleika með tímanum.

Íslensk þjóðernishyggja er runnin undan rifjum rómantískrar þjóðernishyggju frá því í lok 18. aldar í Þýskalandi. Innan hennar skipar tungumálið stóran sess sem sameiningartákn þjóðarinnar