asi - Fæðingar- og foreldraorlof

Fæðingar- og foreldraorlof

Aukinn réttur og möguleikar foreldra til að samræma atvinnuþátttöku og einkalíf er lykilatriði í stefnu ASÍ í jafnréttis- og fjölskyldumálum. Mikilvægur þáttur í þeim efnum er að tryggja foreldrum sem besta möguleika til að vera samvistum við börn sín, einkum á fyrstu æviárum þeirra. Og jafnframt að tryggja börnum rétt til að vera samvista við báða foreldra sína.

Árið 2000 voru samþykkt á Alþingi ný lög um fæðingar- og foreldraorlof . Lögin voru m.a. árangur af starfi ASÍ að þessum málaflokki. Helstu markmiðin með lögunum eru að tryggja rétt barns til að njóta samvista við báða foreldra og að gera körlum og konum mögulegt að samræma fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku. Árið 2004 var gerð breyting á viðmiðun við ákvörðun um greiðslu til foreldra í fæðingarorlofi sem fól í sér skerðingar frá því sem verið hafði, auk þess sem sett var þak á upphæð greiðslna í fæðingarorlofi. Á árinu 2006 voru aftur gerðar breytingar á lögum. Hugtakanotkun var breytt þannig að lögin ná til réttinda samkynhneigðra foreldra sem annarra. Fellt var út ákvæði um að umönnunargreiðslur til foreldra vegna langveikra barna væru ósamrýmanlegar greiðslum í fæðingarorlofi og heimild til töku foreldraorlofs rýmkuð. Hinn 1. janúar 2007 hækkaði mótframlag Fæðingarorlofssjóðs í lífeyrissjóð í 8% að lágmarki. Þá má nefna að umsýsla með Fæðingarorlofssjóði var færð til Vinnumálastofnunar. Í maí 2008 voru enn gerðar nokkrar lagfæringar á lögunum sem tóku gildi 1. júní. Mikilvægasta lagfæringin fólst í breytingu á viðmiðunartímabili vegna útreiknings á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði. Breytingar voru gerðar á lögunum í desember 2008 þegar hámark greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði var lækkað í kr. 400.000 til foreldra barna sem fædd eru eftir 1. janúar 2009. Breytingar voru að nýju gerðar á lögunum sem tóku gildi 1. júlí 2009 og fólu þær í sér að hámark greiðslna var lækkað í 350.000 kr. og heimild foreldra til að taka fæðingarorlof lengdi þar til barn hefur náð 36 mánaða aldri. Síðustu breytingar á lögunum voru síðan gerðar í desember 2009 sem taka gildi vegna barna sem fædd eru, tekin í fóstur eða ættleidd eftir 1. janúar 2010. Um tvenns konar breytingar er að ræða. Annars vegar er hámark greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði lækkað í 300.000 kr. Hins vegar er hlutfall greiðslna úr fæðingarorlofssjóði vegna meðaltalstekna á viðmiðunartímabili umfram 200.000 kr. lækkað úr 80% í 75%.

Ljóst er að með þeim breytingum sem gerðar hafa verið á rétti foreldra til greiðslu í fæðingarorlofi hefur verið gengið mjög nærri því kerfi sem byggt var upp með lögunum frá árinu 2000 og má ætla að þessar breytingar muni þýða verulegt bakslag fyrir þá jákvæðu þróun sem verið hefur í þessum málum undangengin ár.

Eins og lögin eru nú kveða þau á um samtals níu mánaða tekjutengt orlofi foreldra á vinnumarkaði. Foreldrar í fæðingarorlofi halda 80% af þeim heildartekjum að 200.000 kr., og 75% af tekjum umfram 200.000 kr., sem þeir höfðu að meðaltali á mánuði á tólf mánaða tímabili sem líkur sex mánuðum fyrir fæðingardag barns eða þann dag er barn kemur inn á heimili við ættleiðingu eða varanlegt fóstur. Þá er foreldrum tryggðar ákveðnar lágmarksgreiðslur í fæðingarorlofi. Í lögunum er kveðið á um þriggja mánaða sjálfstæðan rétt móður til fæðingarorlofs, þriggja mánaða sjálfstæðan rétt föður og sameiginlegan eða skiptanlegan rétt sem er þrír mánuðir. Sjálfstæði rétturinn er ekki framseljanlegur nema í undantekningartilvikum.

Lögin tryggja einnig sjálfstæðan rétt foreldris til 13 vikna foreldraorlofs til að annast barn. Þessi réttur er ekki framseljanlegur og nær til sömu tilvika og rétturinn til fæðingarorlofs. Rétturinn til foreldraorlofs skapast eftir sex mánaða samfellt starf, en fellur niður þegar barn hefur náð 8 ára aldri. Þó geta foreldrar átt rétt til töku foreldraorlofs allt að 8 ára aldri barns hafi rétturinn ekki verið fullnýttur og það greinist síðar með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm. Rétti til foreldraorlofs fylgir ekki réttur til greiðslu úr Fæðingarorlofssjóði.

Lögin kveða á um skyldur starfsmanna til að tilkynna atvinnurekenda um töku fæðingar- eða foreldraorlofs. Þá skilgreina þau réttarstöðu foreldra í fæðingar- eða foreldraorlofi gagnvart atvinnurekenda og ávinnslu réttinda meðan á orlofstöku stendur.

Þá kveða lögin sérstaklega á um réttarstöðu þungaðra kvenna, kvenna sem nýlega hafa alið börn og sem eru með börn á brjósti og skyldur atvinnurekenda gagnvart þeim.

Í meðfylgjandi upplýsingariti er gerð ítarleg grein fyrir efni laganna um fæðingar- og foreldraorlof og framkvæmd þeirra.