Reykjavík 10. desember 2009

Frumvarp til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð, lögum um Ábyrgðasjóð launa, lögum um fæðingar- og foreldraorlof, lögum um málefni aldraðra og lögum um húsnæðismál, með síðari breytingum, 274 mál

Breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð

Í 4. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að hækka aldursviðmið örorkulífeyris úr 16 ára aldri í 18 ára aldurs. Almennt höfum við íslendingar miðað við þá skilgreiningu að virkur vinnumarkaðsaldur nái til aldurshópinn 16 – 70 ára. Á þessumforsendum er víða í lögum að finna ákvæði um réttindi þessa aldurshóps. Í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda er t.d. miðað við að tryggingaskylda m.a. vegna örorku sé frá 16 ára aldri og sama gildir um rétt til atvinnuleysistrygginga. Afleiðing þessa má einnig sjá í lögum um tekjuskatt, en full skattskylda hefst við 16 ára aldur. Alþýðusambandið hefur talið mjög mikilvægt að allir á vinnumarkaði njóti sömu kjara og réttinda óháð þjóðerni, félagslegri stöðu eða aldri og setur sig því alfarið gegn þessari breytingu og telur hana með öllu órökstudda. Vilji stjórnvöld endurskoða stöðu ungs fólks á aldrinum 16-18 ára sérstaklega veður það að tengjast heildarendurskoðun á stöðu þessa aldurshóps bæði á vinnumarkaði, bótakerfi og tekjuskattskerfi, en ekki grípa handahófskennt inn hér og þar án samræmdra markmiða eða reglna.

Í 7. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að lengja heimild til greiðslu endurhæfingarlífeyris úr 18 mánuðum í allt að 36 og samhliða því forsendum þessa lífeyrisforms og tekjutengingum gagnvart öðrum bótakerfum. ASÍ hefur á undanförnum árum lagt mikla áherslu á endurskoðun örorkubótakerfisins með það að markmiði að efla hlut starfsendurhæfingar og markvissrar virknivæðingar þeirra sem missa starfsgetu og gætu þurft að reiða sig á varanlegar velferðarbætur. Við endurskoðun kjarasamninga í nóvember 2005 náðist samkomulag við þáverandi stjórnvöld að skipa sérstaka nefnd um endurskoðun örorkumatsins sem skilaði niðurstöðu vorið 2007 og í framhaldi af því var skipuð sérstök Framkvæmdanefnd um að breyta gildandi lögum og reglugerðum í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar. Af ýmsum ástæðum dróst starf Framkvæmdanefndarinnar á langinn, m.a. vegna efnahagshrunsins, en í sumar skilaði sérstakur vinnuhópur niðurstöðu um nýtt Starfshæfnismat sem grundvöll að nýrri hugsun og aðferð við að meta umfang örorku og getu viðkomandi til að stunda launavinnu. Áður en Framkvæmdanefndin fékk ráðrúm til að fjalla um þessa aðferð og endurskoða gildandi reglur um forsendur örorkumatsins var hún lögð af án þess að málið yrði sett í skilgreindan farveg svo vitað sé. Sú breyting sem hér er lögð til er afar takmörkuð og í reynd óséð hvernig hún á að geta leitt til markverðs árangurs.

Í 18. gr. laga um almannatryggingar segir t.d.: ,,Rétt til örorkulífeyris eiga þeir sem hafa verið búsettir á Íslandi, sbr. II. kafla, eru á aldrinum 16 til 67 ára og:

a. hafa verið búsettir á Íslandi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram eða í sex mánuði ef starfsorka var óskert er þeir tóku hér búsetu,

b. eru metnir til a.m.k. 75% örorku til langframa vegna afleiðinga læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar.‘‘

Vandséð er hvernig hægt er að taka þetta ákvæði úr sambandi gagnvart einstaka bótaþegum á grundvelli breytinganna á 7. laganna um félagslega aðstoð, þar sem miðað er við allt annað bótahugtak en í fyrrgreindri lagagrein. Óljóst er hvað muni gerast ef bótaþegi hafnar þátttöku í endurhæfingu. Mun hann þá ekki eiga rétt á örorkulífeyri á grundvelli 18. gr. almannatryggingalaganna? Ef viðkomandi tekur þátt í endurhæfingu á grundvelli breytinganna á 7. gr. laganna um félagslega aðstoð og endurhæfist til 50% starfsgetu missir hann rétt á tekjutryggingu samkvæmt lögunum um almannatryggingar – sem í dag eru um kr. 140.000 á mánuði – en njóta réttar á 50% af örorkulífeyrir (sem er sama fjárhæð og grunnlífeyrir um kr. 29.000 á mánuði). Vandséð er að slíkt bótakerfi muni leiða til umtalsverð árangurs í endurhæfingu!

ASÍ tekur undir þau sjónarmið og markmið sem liggja að baki þessari tillögu, telur það algjöra forsendu fyrir að einhver árangur verði af slíkum breytingum að heildarendurskoðun verði gerð á forsendum örorkumatsins sjálfs en ekki afmörkuðum þáttum ílögunum um félagslega aðstoð. Sú vinna var vel á veg komin og miður að starf Framkvæmdanefndarinnar hafi verið lagt af og leggur til að því starfi verði þegar í stað hrundið af stað í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins og Öryrkjabandalag Íslands.

Breytingar á lögum um Ábyrgðasjóð launa

Alþýðusamband Íslands leggur ríka áherslu á að sú breyting sem lögð er til í 14. gr. frumvarpsins komi til framkvæmda. Hún er gerð í samráði við ASÍ og aðra aðila vinnumarkaðarins og ætlað að tryggja launafólki sömu réttindi í Ábyrgðasjóði launa og giltu fram á þetta ár.

Breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof

Miðstjórn ASÍ hefur fjallað um viðbótarsparnaðarkröfu sem gerð er á Fæðingarorlofssjóð vegna ársins 2010 upp á 1,2 milljarða kr. Það er skoðun ASÍ að með þessari sparnaðarkröfu sem kemur til viðbótar því sem áður hefur verið ákveðið sé með alvarlegum hætti vegið að því framsækna fæðingarorlofskerfi sem byggt hefur verið upp hér á landi frá árinu 2000. Fyrirkomulagi sem hefur sýnt sig að vera mikilvægur grundvöllur réttinda barna til að vera samvistum við báða foreldra sinna, aukins jafnréttis á vinnumarkaði og möguleika beggja foreldra til að samræma atvinnuþátttöku og fjölskyldulíf. Jafnframt skal bent á að lögin voru á sínum tíma sett á grundvelli yfirlýsingar þáverandi ríkisstjórnar í tengslum við gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði. Upphaflega löggjöfin og þær breytingar sem síðan hafa orðið á lögunum byggðu á samráði stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar, enda ljóst að hér er um að ræða mikilvægan hluta af réttindakerfi á vinnumarkaði.

Sparnaðarkrafan nú þýðir í reynd ríflega 10% frestun eða hreina skerðingu á réttindum úr sjóðnum og er þá ekki tekið tillit til hækkana fjárhæða sem hefðu átt að koma til framkvæmda um næstu áramót. Í þessu sambandi skal bent á að nú þegar er búið að skerða réttindi úr sjóðnum tvisvar sinnum síðan um síðustu áramót. 1. janúar sl. var hámarksgreiðsla úr sjóðnum lækkuð úr 480.000 kr. í 400.000 kr. Þá var hámarkið aftur lækkað 1. júlí sl. nú í 350.000 kr. Engar rannsóknir liggja fyrir vegna mögulegra áhrifa þeirra breytinga sem þegar hafa verið ákveðnar, hvorki félagsleg eða fjárhagsleg. Þá er vert að benda á að samkvæmt stöðugleikasáttmálanum sem gerður var í júní sl. var gert ráð fyrir að skerðing í velferðarkerfinu yrði ekki yfir 5%.

Í ljósi framanritaðs leggur ASÍ til að tillagan um frestun og frekari skerðingu greiðslna í fæðingarorlofi verði endurskoðuð og hún dregin til baka.[1]

Breytingar á lögum um húsnæðismál

Alþýðusamband Íslands styður þá breytingu sem lögð er til með 20. gr. frumvarpsins. Verði þessi heimild nýtt er ljóst að hún mun væntanlega leiða til bættrar þjónustu við þann hóp sem þarf á hjúkrunarheimilum að halda. Þá er ljóst að uppbygging hjúkrunarheimila á næstu mánuðum og misserum getur orðið mikilvægt framlag til að bæta úr bágu atvinnustigi í byggingariðnaði sem hefur farið mjög illa út úr samdrætti síðustu mánaða og missera.

Virðingarfyllst,

f.h. Alþýðusambands Íslands

Halldór Grönvold,

aðstoðarframkvæmdastjóri ASÍ