Nú í byrjun mars stendur fjöldi skráðra atvinnulausra í ríflega 16 þúsund manns. Ef tekið er tillit til ofskráninga svo og þess að sumir eru aðeins atvinnulausir að hluta má ætla að reiknaður fjöldi þeirra sem eru að fullu atvinnulausir sé hátt í 14.000 manns en það svarar til um 8,5% atvinnuleysis. Stór hluti tilkynntra fjöldauppsagna er nú kominn til framkvæmda og því sennilegt að á næstunni hægi nokkuð á fjölgun atvinnulausra. Þó er viðbúið að fjölgun atvinnulausra aukist aftur í maí og júní þegar skólafólk streymir út á vinnumarkaðinn.

Fjöldi atvinnulausra mun líklega nái hámarki á öðrum ársfjórðungi í ár en þá gætu hátt í 20 þúsund manns verið að fullu án vinnu sem svarar til um 10% atvinnuleysis. Ástandið mun batna yfir sumarmánuðina þegar fullur kraftur verður settur í ýmiss konar verkefni sem á annað borð eru á dagskrá. Hætt er við að með vetrinum fari atvinnulausum aftur að fjölga og gætu þeir jafnvel orðið enn fleiri fyrri hluta næsta árs en í ár.

Miðað við tölur um skráð atvinnuleysi frá lokum janúar koma flestir atvinnulausra úr mannvirkjagerð (2.569 manns), þá úr verslun (2.082), ýmiss konar sérhæfðri þjónustu (1.518), iðnaði (1.405) og flutningastarfsemi (869). Tæplega 2/3 hlutar atvinnulausra voru af höfuðborgarsvæðinu og 2/3 hlutar voru karlar. Fjöldi atvinnulausra er mestur í aldurflokknum 20-24 ára en síðan fækkar í þeim jafnt og þétt með aldri. Alls voru 1.655 erlendir ríkisborgarar án atvinnu í lok janúar eða um 13% allra atvinnulausra. Þetta hlutfall hefur lækkað mjög hratt síðustu vikur eftir að það náði hámarki um áramótin í um 25%.

Nánari greining

Hvort og hvenær fer að draga að ráði úr atvinnuleysinu veltur m.a. á svigrúmi fyrirtækja til að bregðast við minna aðgangi að fjármagni og viðbrögðum launafólks við breyttum aðstæðum.

Svigrúm fyrirtækja til að bregðast við takmörkuðum aðgangi að fjármagni og verkefnaskorti er orðinn mjög takmarkaður og snertir flestar atvinnugreinar. Þetta sést best á fjölda tilkynntra hópuppsagna til Vinnumálastofnunar. Ef litið er á allar tilkynntar hópuppsagnir sem borist höfðu til og með janúar sl. má sjá að flestir misstu vinnu í febrúar sl. eða yfir 1.100 manns, tæplega 500 manns missa líklega vinnuna í byrjun mars, ríflega 200 í byrjun apríl og um 100 manns í maí. Mestur fjöldi þeirra hópuppsagna sem koma til framkvæmda á næstunni er í mannvirkjagerð og í fjármála- og tryggingastarfsemi. Mun færri fjöldauppsagnir eru væntanlegar í verslun og viðgerðarþjónustu í mars heldur en í febrúar.

Efnahagsþrengingar hafa margvísleg áhrif á hegðun fólks á vinnumarkaði, m.a. vinnutíma, atvinnuþátttöku og ákvarðanir um búferlaflutninga. Samanborið við önnur lönd telst íslenskur vinnumarkaður tiltölulega sveigjanlegur hvað þetta varðar. Í vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar frá síðasta ári má þegar sjá ákveðin merki um þetta. Þannig dró nokkuð úr atvinnuþátttöku, fjölgun varð í hópi þeirra sem kjósa að standa utan vinnumarkaðar og meðalvinnutími styttist. Þessu til viðbótar má ætla að erlendum starfsmönnum hafi fækkað um allt að helming frá upphafi til loka síðasta árs. Gera verður ráð fyrir að þessi aðlögun vinnumarkaðarins að breyttum aðstæðum haldi áfram í einhverjum mæli. Þetta mun hafa þau áhrif að sá mikli fjöldi starfa sem tapast kemur ekki fram sem samsvarandi fjölgun atvinnulausra.

Samkvæmt mati Hagdeildar ASÍ í Horfum í efnahagsmálum 2009-2011 má ætla að atvinnuleysið nái hámarki á öðrum ársfjórðungi í ár en þá gætu hátt í 20 þúsund manns verið að fullu án vinnu sem svarar til um 10% atvinnuleysis. Ástandið mun batna yfir sumarmánuðina þegar fullur kraftur verður settur í ýmiss konar verkefni sem á annað borð eru á dagskrá. Hætt er við að með vetrinum fari atvinnulausum aftur að fjölga hratt og gætu jafnvel orðið enn fleiri fyrri hluta næsta árs en í ár.

Miðað við hóflegar forsendur er tvísýnt að merkjanlegur viðsnúningur í atvinnumálum verði fyrr en árið 2011. Hagdeild ASÍ spáir því að atvinnuleysi verði 9% á þessu ári og því næsta en um 8% þarnæsta ár.

Miðað við bjartsýnar forsendur má gera sér vonir um að merkjanlegur viðsnúningur geti orðið heldur fyrr eða eftir eitt til tvö ár. Til þess að það gangi eftir er ljóst að innspýting í hagkerfið þarf að eiga sér stað sem allra fyrst. Einnig er nauðsynlegt að hlúa vel að því fólki sem tímabundið missir atvinnuna svo það sé til taks þegar hjólin fara aftur að snúast.

Sjá nánar:
Myndir og tölur – Skráð atvinnuleysi – Vinnumarkaðskönnun – Fjöldauppsagnir
Mat hagdeildar ASÍ – Ályktun ASÍ um aðgerðir – Tengt efni – Eldra efni – Prenta skjal