26. mars 2007 13:56
Atvinnuástandið er almennt gott um þessar mundir. Atvinnuleysi mælist t.d. aðeins um 1,3% sem er nokkru minna en á sama tíma í fyrra. Hér og hvar er þó við talsverðan vanda að etja, eins og t.d. á Vestfjörðum þar sem a.m.k. fjögur fyrirtæki hafa ákveðið að hætta eða draga úr starfsemi sinni. Ekki er heldur alveg hægt að horfa fram hjá þeirri hættu sem atvinnulífinu steðjar af því ójafnvægi sem myndast hefur í hagkerfinu, en Ísland sker sig úr í samanburði við önnur lönd hvað varðar verðbólgu og háa vexti. Alþjóðleg matsfyrirtæki vara við aukinni hættu á „harðri lendingu” á Íslandi eftir þenslu síðustu ára.
Skráð atvinnuleysi
Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun var skráð atvinnuleysi í febrúar 1,3%, þ.e. hlutfallslega jafnhátt og í mánuðinum á undan (sjá Mynd 1). Að meðaltali voru 2.037 manns skráðir atvinnulausir og fjölgaði um 60 milli mánaða en fækkaði um 301 milli ára (sjá Töflu 1). Nýskráningar starfsmanna frá nýju ríkjum evrópska efnahagssvæðisins voru 401 í febrúar. Auk þess voru gefin út 20 ný atvinnuleyfi til íbúa utan ESB. Samtals voru því veitt leyfi til /skráðir 421 erlendir starfsmenn samanborið við 701 í febrúar í fyrra. Lausum störfum í lok febrúar fjölgaði lítið eitt frá lokum janúar. Þetta er vísbending um að atvinnuleysi muni standa í stað eða jafnvel minnka eitthvað á næstunni eins og raunin er gjarna á vormánuðum.
Í febrúar jókst fjöldi atvinnulausra á höfuðborgarsvæðinu um 61 milli mánaða en litlar breytingar voru á landsbyggðinni. Síðastliðna 12 mánuði dró úr fjölda atvinnulausra alls staðar nema á Suðurnesjum, Suðurlandi og Vesturlandi. Miðað við tölur Vinnumálastofnunar virðist atvinnuástandið núna vera einna verst á Suðurnesjum (3,2% atvinnuleysi, yfir 300 manns á atvinnuleysisskrá). Þetta verður að skoða í ljósi brottfarar varnarliðsins í haust og uppsagna yfir sex hundruð manns frá 30. september sl. í tengslum við það. Á hinn bóginn er athyglisvert hve atvinnuleysi mælist lágt á Vestfjörðum (0,7% atvinnuleysi, 27 manns á atvinnuleysisskrá) þrátt fyrir talsverða umræðu um erfiðleika í atvinnumálaum þar vestra. Nánar er fjallað um ástandið fyrir vestan hér á eftir.
Hvað er að frétta? /Vestfirðir
Ástandið í atvinnumálum á Vestfjörðum hefur verið talsvert til umræðu upp á síðkastið. Það sem kom af stað þeirri umræðu var röð áfalla, m.a. gjaldþrot byggingafyrirtækisins Ágústar og Flosa, ákvörðun hátæknifyrirtækisins Marels að loka starfsstöð sinni á Ísafirði, lokun rannsóknastofunnar Agar og samdráttur í starfsemi Símans.
Ljóst er að atvinnulífið vestra glímir við talsverðan undirliggjandi vanda. Í því sambandi hefur m.a. verið bent á erfiðar samgöngur, tap aflaheimilda, fólksfækkun o.fl. Í nýlegri skýrslu Byggðastofnunar og Hagfræðistofnunar HÍ kom fram að á meðan hagvöxtur á landsvísu var 29% á tímabilinu 1998-2004 var hann neikvæður á Vestfjörðum um sex prósent. Ástæðan fyrir því að atvinnuleysi mælist lágt á svæðinu þrátt fyrir þennan vanda kann að felast í því að fólk sé fljótt að taka sig upp og flytja brott úr byggðarlaginu ef það missir vinnuna.
Í allri umræðunni um vandamál er sjálfsagt að halda því líka því til haga sem jákvætt er. Í fyrsta lagi ber að nefna að rekstararskilyrði sjávarútvegsfyrirtækja batnaði almennt á síðastra ári vegna lækkunar gengis krónunnar. Þá hafa t.d. Oddi á Patreksfirði og Kambur á Flateyri verið að bæta við sig aflaheimildum. Afkoma Odda fyrir afskriftir og fjármagnsliði var mun betri 2006 en árið áður.
Einnig má benda á að ísfirsku verktakafyrirtækin KNH og Vestfirskir verktakar áttu lægsta tilboð í byggingu 14,5 km vegarkafla í Ísafjarðardjúpi, en um er að ræða eitt af stærstu verkum sem boðin hafa verið út í vegagerð hérlendis. Innifalið í verkinu er m.a. gerð fyllingar yfir Mjóafjörð og Reykjafjörð og bygging þriggja brúa.
Kraftur hefur líka verið í ýmiss konar nýsköpun. Rannsóknarstofnanir á Vestfjörðum eru t.d. leiðandi á sviði veiðarfærarannsókna og þorskeldis. Loks má nefna að á Bíldudal mun kalkþörungaverksmiðja bráðlega hefja starfsemi en vonir standa til þess að með verksmiðjunni skapist tíu til fimmtán framtíðarstörf.
Sunnudaginn 12. mars var haldinn baráttufundur á Ísafirði undir kjörorðinu „Lifi Vestfirðir!“. Samkvæmt fréttum vefritsins bb.is var hugur í Vestfirðingum er þeir fjölmenntu á fundinn. Greiðari samgöngur, bætur vegna samdráttar fiskveiðiheimilda og fullburða háskóli voru meðal krafna sem haldið var á lofti. Einn frummælanda skóf ekkert utan af hlutunum þegar hann sagði ,,heilsársbyggð á Vestfjörðum ekki eiga eftir nema tvo til þrjá áratugi ef ekki fengjust bætur fyrir þann samdrátt fiskveiðiheimilda sem orðinn væri“.
Alþjóðlegt samhengi
Í nýútkominni skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um horfur í efnahags- og atvinnumálum kemur fram að ákveðin aðlögun eigi sér nú stað á hnattræna vísu. Í Bandaríkjunum sé að hægja á hagvexti eftir þenslu undanfarið en á meginlandi Evrópu bendi hins vegar allt til þess að efnahagslífið sé að taka við sér eftir lægð.[i] Áhugavert er að reyna að setja Ísland inn í þetta samhengi. Eins og sjá má í Töflu 2 sker Ísland sig úr hvað varðar ójafnvægi í hagkerfinu: Spenna ríkir á vinnumarkaði, verðbólga er langt yfir markmiði Seðlabankans og vextir ofurháir. Þá hefur Seðlabankinn nýlega sent frá sér upplýsingar sem gefa til kynna að viðskipta-hallinn hafi hátt í tvöfaldast á síðasta ári,farið úr 164,8 r. í 305,4 ma.k.
Í ljósi þessa kemur ekki á óvart að erlend matsfyrirtæki hafi áhyggjur af stöðu mála hér á landi. Matsfyrirtækið Fitch Ratings greindi t.d. frá því 15. mars sl. að það hefði lækkað lánshæfiseinkunnir ríkissjóðs Íslands í erlendri og innlendri mynt í A+ og AA+ (úr AA- og AAA). Í rökstuðningi fyrir ákvörðuninni kemur m.a. fram að viðskiptahallinn hafi numið 27% af landsframleiðslu 2006 samanborið við 16,3% árið 2005. Á sama tíma hafi hreinar erlendar skuldir aukist í rúm 200% af landsframleiðslu og 429% af útflutningstekjum. „Svo há hlutföll endurspegla mjög skuldsett hagkerfi sem er illa búið undir aukna áhættufælni á alþjóðamörkuðum og/eða hærra alþjóðlegt vaxtastig”, segir Rawkins sérfræðingur Fitch Ratings í London í málefnum Íslands. Í ljósi þessa telur Fitch aukna hættu á „harðri lendingu” sem fæli í sér mikinn og langvarandi samdrátt í eftirspurn í einkageiranum.
Í raun þurfa þessi skilaboð ekki að koma á óvart. Skilaboð OECD í haustskýrslu sinni í nóvember sl. voru mjög skýr. Þar kom fram að afar mikilvægt væri að það tækist að vinda ofan af ójafnvæginu í íslenska efnahagslífinu ef koma ætti í veg fyrir að alþjóðlegir fjármálamarkaðir misstu trú á það, en slíkt gæti hæglega leitt til brotlendingar þess. Bent var á að ábyrgð ríkisstjórnarinnar væri mikil í þessu efni og að hún yrði að forðast að ýta undir frekari þenslu. Mesta hættan í atvinnu- og kjaramálum hér á landi felst sennilega einmitt í því að loforð stjórnmálamanna í aðdraganda alþingiskosninga á þessu ári leiði til þess að ekki takist að vinda ofan af ójafnvæginu heldur verði gefið undir fótinn með viðstöðulausar áframhaldandi framkvæmdir, m.a. á sviði virkjana og stóriðju.
Ítarefni og neðanmálsgreinar
[i] Í skýrslunniWhat is the economic outlook for OECD countries? sem kom út 13. mars 2007 kemur m.a. eftirfarandi fram: Í Bandaríkjunum hefur dregið úr þenslu síðustu misseri. Talið er að hagvöxtur þar sé nú undir því sem telst samsvara langtímajafnvægi hagkerfisins en það skýrist aðallega af minni fjárfestingum heimila í húsnæði. Ekki er talin ástæða til að óttast verulegan samdrátt því atvinnuleysi er tiltölulega lítið og útflutningur öflugur. OECD spáir því að þetta ástand muni vara enn um hríð þar vestra. Á meginlandi Evrópu bendir hins vegar allt til þess að efnahagslífið sé að taka við sér eftir lægð undanfarin misseri. Talið er að hagvöxtur sé þar nú almennt yfir langtímajafnvægi sem m.a. skýrist af aukinni eftirspurn innanlands. Umsnúningurinn er sérlega eftirtektarverður í Þýskalandi og jafnvel á Ítalíu, en síður í Frakklandi. OECD spáir því að e.t.v. muni eitthvað draga úr vexti framan af þessu ári en að hagvöxtur verði áfram tiltölulega mikill á meginlandinu og í góðu jafnvægi í Bretlandi.
Til baka